Temizliğin vazgeçilmez unsurlarından biri olan mutfak süngerleri, diğer açıdan milyarlarca mikroorganizmanın yaşadığı karmaşık bir ekosistem olabilir. Peki mutfak süngerlerini mikroorganizmalar için bu kadar cazip yaşama alanı haline getiren nedenler nelerdir?
Dr. Hacer Aslan
Dünyanın en başarılı canlıları hangileridir?
Bu soruya ilk anda bir çoğumuz; insanları, köpek balıklarını ya da yırtıcı hayvanları örnek göstererek cevap veririz. Oysa ‘Dünyanın gerçek biyoçeşitliliği gözle görülmüyor: Mikrobiyal çeşitlilik’ başlıklı bir önceki Gazete Bilim yazımda da bahsettiğim gibi gezegenimizin gerçek hâkimleri ne insanlar ne de vahşi ve dev canlılarıdır. Dünyanın en başarılı canlıları mikroorganizmalardır.
Yaklaşık 3,5 milyar yıllık evrimsel geçmişe sahip mikroorganizmalar, insanların yaşayamayacağı kadar sıcak hidrotermal kaynaklardan donmuş kutup buzullarına ve okyanusların kilometrelerce derinliklerine kadar en zorlu yaşam alanlarında varlıklarını sürdürebilmektedir (Bunun en bilinen örneklerinden biri, PCR tekniğinde kullanılan Taq DNA polimeraz enzimini üreten termofilik bakteri Thermus aquaticus‘tur) Bu görünmez canlılar yalnızca doğanın uç noktalarında değil yaşadığı gibi günlük yaşamımızın tam merkezinde de bizimle birlikte yaşamaktadır.
Örneğin mutfağımızda, şu anda lavabomuzun yanında duran bir bulaşık süngerinin içinde. Temizlikle özdeşleştirdiğimiz bu nesnenin aynı zamanda milyarlarca mikroorganizmaya ev sahipliği yapması ilk bakışta şaşırtıcı gelse de, mikrobiyolojik açıdan değerlendirildiğinde mutfak süngeri, yaşam için son derece elverişli koşullar sunan küçük ama karmaşık bir ekosistemdir.
Milyarlarca yıllık bir başarı hikâyesi
Mutfak süngerlerinde yaşayan mikroorganizmalar aslında Dünya’nın en eski canlılarından. İnsanlık tarihinin yaklaşık 300 bin yıl öncesine uzandığı düşünülürken, bakteriler yaklaşık 3,5 milyar yıldır gezegenimizde yaşamını sürdürüyor.
Bu uzun süreçte Dünya defalarca değişti. Buzul çağları yaşandı, kitlesel yok oluşlar gerçekleşti, kıtalar yer değiştirdi ve atmosfer bugünkü halini aldı. Bakteriler ise bu evrimsel sürece adaptasyon sağlayarak hayatta kalmayı başardı. Bugün mutfak süngerlerinde karşılaştığımız mikroorganizmalar da bu uzun evrimsel geçmişin ve adaptasyon yeteneğinin izlerini taşıyor.
Mikroorganizmaların mutfak süngerini yaşam alanları olarak seçmeleri şaşırtıcı değil. Mutfak süngerlerinin nemli yapısı (su sağlamak), gözenekli yüzeyi (tutunmayı ve çoğalmayı kolaştırmak) ve üzerinde kalan besin artıkları, süngeri mikroorganizmalar için oldukça uygun bir yaşam alanına dönüştürüyor. Burada bizim için önemli olan kısım ise insanların temizlik amacıyla kullandığı bu sıradan nesnenin, mikroorganizmalar tarafından çok kısa sürede yoğun şekilde kolonize edilebilmesi!
Özetle, mutfakta her gün kullandığımız sıradan bir sünger, milyarlarca yıllık evrimsel geçmişe sahip görünmez canlıların yaşamını sürdürdüğü küçük bir ekosistemdir.
Bir mikroorganizma için ideal bir yaşam alanı
Bir bakterinin çoğalması için ihtiyacı olan şey sadece su, besin ve uygun sıcaklıktır. İşte mutfak süngerleri de bu üç koşulu sağlayan muazzam ortamlardır.
Bulaşık yıkandıktan sonra sünger uzun süre nemli kalır. Üzerinde kalan yağ, protein ve karbonhidrat kalıntıları bakteriler için adeta açık büfe gibidir. Üstelik mutfak sıcaklığı da birçok mikroorganizmanın hızla çoğalmasına elverişlidir. Süngerlerin gözenekli yapısı da bu tabloyu tamamlar. İçindeki sayısız küçük boşluk, bakterilerin tutunabileceği ve dış etkenlerden kısmen korunabileceği mikro yaşam alanları oluşturur. Böylece temizlik sırasında tamamen uzaklaştırılamayan mikroorganizmalar yaşamlarını sürdürmeye devam edebilir. Aslında aynı durum ve koşullar ağız ve diş sağlığımız için kullandığımız diş fırçalarımız için de geçerlidir.
Bir süngerin içindeki görünmez trafik
Bu nedenle mutfak süngerlerini yalnızca “mikrop taşıyan” bir temizlik malzemesi olarak görmek eksik kalır. Aslında onlar, farklı mikroorganizmaların sürekli etkileşim içinde olduğu, dengelerin her gün yeniden kurulduğu küçük bir ekosistemdir.
“Tuvaletten daha kirli” söylemi ne kadar doğru?
Günümüzde, popüler medyada mutfak süngerlerinin tuvalet kapağından daha kirli olduğu yönünde haberlerle sıklıkla karşılaşıyoruz. Bu ifade aslında ilk etapta dikkatleri çekmek için iyi bir ifade olsa da bilimsel açıdan eksik bir değerlendirme içerir. Çünkü bilimdeki “kirli” kavramı yalnızca mikroorganizma sayısıyla açıklanmaz, burada ‘risk’ durumu daha önemlidir. Çünkü; bir yüzeyde çok sayıda mikroorganizma bulunması, o yüzeyin mutlaka daha riskli olduğu anlamına gelmez. Bu nedenle bu yüzeyde hangi mikroorganizmaların bulunduğu ve insan sağlığı açısından risk durumu iyi şekilde belirlenerek sunulmalıdır.
Bununla birlikte araştırmalar mutfak süngerlerinin ev ortamındaki en yüksek mikrobiyal yoğunluklardan birine sahip olduğunu göstermektedir. Bu nedenle süngerler popüler medya haberlerinin ilgi odağı olmuştur.
İnsanlık ve mikroorganizmalar: Aynı evde yaşayan iki tür
Mikroorganizmalar denildiğinde çoğumuzun aklına ilk olarak hastalıklar gelir. Oysa bu gerçeklikten çok uzak bir düşüncedir. Yaşamın devam etmesini sağlayan pek çok süreçte mikroorganizmalar başroldedir. Soluduğumuz oksijenin üretiminden doğadaki madde döngülerine, fermentasyon süreçlerine ve bağırsaklarımızdaki sindirime kadar süreçlerde mikroorganizmalar kilit rol oynamaktadır.
Mutfak süngerleri de bu görünmez yaşamın güzel örnekleridir. Birkaç santimetrelik bu basit temizlik aracının içinde, farklı mikroorganizmaların bir arada yaşadığı, rekabet ettiği ve sürekli değiştiği küçük bir ekosistem bulunur. Aslında burada yaşananlar, doğada milyarlarca yıldır devam eden mikrobiyal yaşamın küçük bir yansımasıdır.
Aslında mutfak süngerlerini ilginç yapan durum; kirli veya riskli olmaları değil, mikroorganizmaların en beklenmedik ortamlarda bile kendisine yaşam alanı inşa etmesidir.
Bu yazıyı okuduktan sonra elinize bir mutfak süngeri aldığınızda ona farklı bir gözle bakacağınızı tahmin ediyorum. Dışarıdan sıradan görünen bu küçük nesnenin, aslında milyarlarca yıllık evrimin ürünü olan görünmez canlılara ev sahipliği yapan hareketli bir yaşam alanı olması evrimin ve adaptasyonun en güzel örneğidir.
Kaynaklar
- Chien A, Edgar DB, Trela JM. Deoxyribonucleic acid polymerase from the extreme thermophile Thermus aquaticus. Journal of Bacteriology. 1976;127(3):1550–1557. DOI: 10.1128/jb.127.3.1550-1557.1976
- Cavicchioli, R., Ripple, W. J., Timmis, K. N., Azam, F., Bakken, L. R., Baylis, M., … Webster, N. S. (2019). Scientists’ warning to humanity: microorganisms and climate change. Nature Reviews Microbiology, 17(9), 569–586.
- Cardinale M, Kaiser D, Lueders T, Schnell S, Egert M. Microbiome analysis and confocal microscopy of used kitchen sponges reveal massive colonization by Acinetobacter, Moraxella and Chryseobacterium species. Scientific Reports. 2017;7:5791.
- Scott E, Bloomfield SF. The survival and transfer of microbial contamination via cloths, hands and utensils. Journal of Applied Bacteriology. 1990;68(3):271–278.
- Enriquez CE, Enriquez-Gordillo R, Kennedy DI.
Microbial growth in kitchen sponges and potential role in cross-contamination of foodborne pathogens.Journal of Environmental Health. 1997;60(4):30–34. - Bloomfield SF, Exner M, Fara GM, Nath KJ, Scott EA, Van der Voorden C. The global burden of hygiene-related diseases in relation to the home and community. International Scientific Forum on Home Hygiene (IFH). 2009.
- Josephson KL, Rubino JR, Pepper IL. Characterization and quantification of bacterial pathogens and indicator organisms in household kitchens with and without the use of a disinfectant cleaner. Journal of Applied Microbiology. 1997;83(6):737–750.
- Whitman WB, Coleman DC, Wiebe WJ. (1998). Prokaryotes: The unseen majority. Proceedings of the National Academy of Sciences, 95(12), 6578–6583.
