Cumhuriyet Dönemi bilim hayatı aydınlanıyor!

Türkiye’de bilim tarihi araştırmalarının tarihi XIX. yüzyılın son çeyreğinde yayımlanan bazı makaleler ile başlamıştır; ancak asıl ilerleme, Geç Osmanlı Dönemi’nde Salih Zeki Bey’in (1864-1921) Âsâr-ı Bâkiye (İki Cilt, 1913), Subhi Edhem Bey’in (1880’li yılların başı-1922) Fen Adamları (1917) ve İlm-i Nebâtât Târîhi (1917) ve nihayet Erken Cumhuriyet Dönemi’nde Abdülhak Adnan Adıvar’ın (1882-1955) La Science chez les Turcs Ottomans (1939) = Osmanlı Türklerinde İlim (1943) ve Tarih Boyunca İlim ve Din (1944) adlı eserleri ile kaydedilmiştir.

Prof. Dr. Remzi Demir
Ankara Üniversitesi, DTCF, Bilim Tarihi ABD

Giriş

Türkiye’de bilim tarihi araştırmalarının tarihi XIX. yüzyılın son çeyreğinde yayımlanan bazı makaleler ile başlamıştır; ancak asıl ilerleme, Geç Osmanlı Dönemi’nde Salih Zeki Bey’in (1864-1921) Âsâr-ı Bâkiye (İki Cilt, 1913), Subhi Edhem Bey’in (1880’li yılların başı-1922) Fen Adamları (1917) ve İlm-i Nebâtât Târîhi (1917) ve nihayet Erken Cumhuriyet Dönemi’nde Abdülhak Adnan Adıvar’ın (1882-1955) La Science chez les Turcs Ottomans (1939) = Osmanlı Türklerinde İlim (1943) ve Tarih Boyunca İlim ve Din (1944) adlı eserleri ile kaydedilmiştir. Bu çalışmaların tamamı, adlarından da anlaşılacağı üzere, ya Orta Çağ İslâm Âlemi ile Osmanlılar Dönemi’ndeki bilimsel çalışmaların veya Batı Avrupa’daki bilimsel çalışmaların tarihine tahsis edilmiştir. Bunlardan Adıvar, 1955 yılında vefat ettiğine göre, Cumhuriyet Dönemi’nin takriben 30 yılına tanıklık etmiş, ancak bu kısa dönemdeki bilimsel gelişmelere dair herhangi bir değerlendirmede bulunmamıştır.

Malum olduğu üzere, 1955’te Aydın Sayılı tarafından Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Felsefe Bölümü içinde bir Bilim Tarihi Kürsüsü kurulmuş ve bu tarihten itibaren bilim tarihi araştırmaları ve yazıcılığı kurumsallaşmaya başlamıştır. Sayılı, Mustafa Kemal Atatürk’ün “medeniyet tarihi anlayışı”nın bir sonucu olarak Orta Çağ İslâm Âlemi’nde ve Osmanlılar Dönemi’nde Türklerin bilim ve teknolojiye yapmış oldukları katkıları belirlemeye ve uluslararası mecralarda duyurmaya yönlendirilmiş olduğu için, onun yetiştirdiği veya ondan etkilenen araştırmacılar da bu eğilimi korumuş ve sonraki süreçte, bir kısım yazarlar (Aydın Sayılı, Fuat Sezgin, İhsan Fazlıoğlu gibi) genellikle Orta Çağ üzerinde çalışırken, diğer bir kısım yazarlar (Sevim Tekeli, Esin Kâhya, Ekmeleddin İhsanoğlu, Remzi Demir gibi) ise Osmanlı Dönemi üzerinde çalışmışlardır. Bu gelişme de açıkça ortaya koymaktadır ki Cumhuriyet Dönemi’ni konu edinen araştırmalar uzun bir süre boyunca [en azından Sayılı’nın 1979’da yayımladığı “Atatürk ve Bilim” başlıklı makalesine kadar] bilim tarihçilerinin gündemine gelmemiştir.

Bunun nedenleri neler olabilir?

Bunun için, “Bu dönem henüz tarih olmamıştır!” veya “Siyasî tercihlerde ve icraatlarda taraf olma korkusu, tarihçileri temkinli olmaya yöneltmiştir” türünden bazı savlar ileri sürülebilir; yakın-dönem tarihçiliği ile alakalı olan bu türden savlar tartışmaya açıktır ve ilerleyen yıllarda yapılacak araştırmalar, öyle tahmin ediyoruz ki bu konuyu da aydınlığa kavuşturacaktır.
Burada, [bu türden sorunların çözümünü geleceğe erteleyerek] Cumhuriyet Dönemi’ndeki bilimsel gelişmeleri konu edinen literatürü ana hatları ile tanıtmak ve bu esnada, bazı önemli gelişmeleri vurgulamak istiyoruz.

Sayılı ve Atatürk

Cumhuriyet Dönemi’nin bilim tarihçilerinin gündemine gelmesi, Aydın Sayılı’nın makaleleri ile gerçekleşmiştir:

“Atatürk ve Bilim” (1979)
“Atatürk, Bilim ve Üniversite” (1981)
“The Place of Science in the Turkish Movement of Westernization, and Atatürk” (1985)
“Batılılaşma Hareketimizde Bilimin Yeri ve Atatürk” (1985)
“Atatürk ve Temel Bilimler” (1988)
“Atatürk İdeolojisi” (1988)
“Atatürk ve Millî Kültürümüzün Temel Unsurlarından Bilim İle Entelektüel Kültür ve Teknoloji” (1990)
“Atatürk ve Millî Kültürümüz” (1990)

Bu makalelerin tamamı, esasen Atatürk’ün İcraatları’nın Türk Bilim Tarihi’ndeki yeri ile ilgilidir; ancak “Batılılaşma Hareketimizde Bilimin Yeri ve Atatürk” başlıklı oldukça hacimli makalesinde Sayılı’nın Cumhuriyet Dönemi ile Osmanlı Dönemi’ni irtibatlandırdığını, yani incelemesini daha derin bir tarihsel çerçeveye oturttuğu gözlenmektedir. Sayılı, bu makalesinin sonlarına doğru Atatürk’ün bilim anlayışına ilişkin şöyle bir değerlendirmede bulunmuştur:

“Çeşitli sözlerinden anlaşıldığına göre, Atatürk arı bilimi ister doğa ile, ister toplumla ilgili olsun, icraatımızın, eylemlerimizin temeline koyma zaruretini vurgulamış, uygarlığın bu suretle dinamizm kazandığını da sarih bir şekilde dile getirmiştir. Ayrıca, bütün sözlerinde, Atatürk’ün temele koyduğu şeyin teknoloji değil de arı bilimin kendisi olduğuna tanıklık edilmektedir. Binaenaleyh, Atatürk’ün memlekete arı bilimde araştırma geleneğini kurup yerleştirmek istemiş olması gerekir. Ayrıca, burada sadece bilimsel bilginin insan ihtiyaçlarını tatmine yöneltilmesi değil, aynı zamanda arı bilimde yeni yeni bilgilerin üretilmesi gereğini de sarahatle hissetmiş olması söz konusudur.

Yine, Atatürk’e göre, gerek maddi ve gerekse manevi yönleriyle uygarlık gelişmeleri bilime, sağlam ve güvenilir bilgiye dayandığından, bunlar ise insanlığın ortak malı olduğundan dünyada uygarlık birdir ve insanlığın ulaştığı en yüksek uygarlık düzeyidir. Ayrıca ve yine aynı sebeple, Atatürk’e göre, uygarlığın yeni hamlelerinde aktif bir role sahip olmaksızın, uygarlığın gelişmelerine ve özellikle dönüşme ve ani tırmanışlarına, pasif olarak ayak uydurmak gerçekleştirilmesi çok güç ve hatta belki de imkânsız bir şeydir. İşte, Atatürk’ün kültür dinamizmi veya devingenliği ve toplumsal işlerin düzenlenme ve yönetimindeki devingenlik tasavvur ve anlayışı onun bu önemli ve güçlü düşünceleriyle doğrudan bağ kurmakta, temellenmektedir.”

Bilim Bilançoları

Bundan sonraki yıllarda Temel Bilimler ile Toplumsal Bilimler alanındaki gelişmeleri tartışmaya açan bazı kongrelerin düzenlendiğine ve buralarda sunulan bildirilerin yayımlandığına tanıklık ediyoruz. Bir tür “bilim bilançosu” olarak nitelendirebileceğimiz bu türden yayınlar, hiç şüphe yoktur ki döneme ilişkin olarak genel bir bilim tarihi manzarası çizmekten çok uzaktır; ancak böyle bir manzaranın oluşturulması için gerekli olan malzemenin küçümsenmeyecek bir kısmı bu bildirilerde sergilenmiş olduğu için değerleri yadsınamaz.
Bunlardan önemli gördüklerimizi kronolojik olarak şöyle sıralayabiliriz:

İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi’nde Çeşitli Fen Bilimi Dallarının Cumhuriyet Dönemi’ndeki Gelişmesi ve Milletlerarası Bilime Katkısı, (Doğumunun 100. Yılında Atatürk’e Armağan), Editör: Ahmed Yüksel Özemre, İstanbul 1982.
Cumhuriyetin 70. Yılında Türkiye’de Bilim, Bilim ve Teknik Dergisi’nin Eki, İki Kısım, Ankara 1993.
Cumhuriyet Dönemi’nde Türkiye’de Bilim, “Sosyal Bilimler”, Türkiye Bilimler Akademisi, 2 Cilt, Ankara 1997.
Atatürk’ün Ölümünün 62. Yılında Cumhuriyet Türkiyesi’nde Bilimsel Gelişmeler Sempozyumu, 8-10 Kasım 2000, Editör: Bahaeddin Yediyıldız, Ankara 2001.
Türkiye Cumhuriyeti’nin 75. Yılında Bilim, “Bilanço 1923-1998” Ulusal Toplantısı, 1. Kitap, 1. Cilt, Ankara 2002.
Türkiye Cumhuriyeti’nin 75. Yılında Bilim, “Bilanço 1923-1998” Ulusal Toplantısı, 1. Kitap, 2. Cilt, Ankara 2002.
Türkiye Cumhuriyeti’nin 75. Yılında Bilim, “Bilanço 1923-1998” Ulusal Toplantısı, 2. Kitap, 1. Cilt, Ankara 2000.
Türkiye Cumhuriyeti’nin 75. Yılında Bilim, “Bilanço 1923-1998” Ulusal Toplantısı, 2. Kitap, 2. Cilt, Ankara 2001.
Songül Boybeyi (Hazırlayan), V. Türk Kültürü Kongresi, “Cumhuriyetten Günümüze Türk Kültürünün Dünü, Bugünü ve Geleceği” (17-21 Aralık 2002), Beşinci Cilt (Felsefe-Bilim), Ankara 2004.
Cumhuriyet ve Bilim (3-5 Mayıs 2007 tarihinde DTCF’de yapılmış “Cumhuriyet ve Bilim Kongresi”nin bildirileri), Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi Eki, Cilt 48, Sayı 1, Ankara 2009.

TÜBİTAK tarafından yayımlanan Bilim ve Teknik dergisinin eki olarak çıkan Cumhuriyetin 70. Yılında Türkiye’de Bilim adlı yayın, sadece temel ve teknik bilimleri konu edinmiş ve iki küçük kitapçıktan oluşmuştur. Kitapçıkların içerikleri şöyledir:

Birinci Kitapçık: Ahmet İnam, “Cumhuriyet Sonrası Bilim Hayatımız Üstüne Bir Yorum”; Şafak Alpay, “Cumhuriyet ve Matematik”; Ömer Saatçioğlu, “Cumhuriyetin 70. Yılında Türkiye’de Yöneylem Araştırması”; Olgun Güven, “Cumhuriyetimizin 70. Yılında Kimya Biliminin Bir Değerlendirmesi”; Yıldız Arıkan, “Günümüzde Ülke Çapında Enerji Planlaması ve Sorunları”; O. Kemal Kadiroğlu, “Cumhuriyetin 70. Yılında Nükleer Mühendislik”; Orhan Kural, “Cumhuriyetin 70. Yılında Türkiye’de Makine Teknolojisi”; Ali Demirsoy, “Cumhuriyetin Kuruluşundan Bugüne Türkiye’de Biyoloji Bilimindeki Gelişmeler”; Adil Güner, “Türkiye’de 70. Yılda Bitki Sistematiği”; Erkan Benli, “Türkiye’de Ziraat Mühendisliği”; Sevinç Türker, “Cumhuriyetin 70. Yılında Hayvancılık Endüstrisi”; Yalçın Örs, “Ormanlarımızın Geçmişteki ve Bugünkü Durumu”.
İkinci Kitapçık: Namık K. Pak, “Cumhuriyetin 70. Yılında Fizik Bilimi ve Türkiye’deki Bilim Panoraması”; Kemal İnan, “Cumhuriyetin 70. Yılında Teknolojik ve Toplumsal Dönüşümlerin Dünyasına Bir Bakış”; Fatoş T. Yaman, “Bilişim Teknolojileri ve Türkiye”; Metin Çakmakçı, “Cumhuriyetin 70. Yılında Türkiye’de Tıp”; Okan Atay, “Cumhuriyetin 70. Yılında Ülkemizde İlaç Endüstrisi”; Osman Demircan, “Türkiye’de Astronomi Çalışmaları”; Teoman N. Norman, “Türkiye Cumhuriyeti’nin 70. Yılında Jeoloji ve Jeoloji Mühendisliği”; Oğuz Erol, “Türkiye’de Jeomorfoloji”; Altan Acara, “Cumhuriyetin 70. Yılında Deniz Bilimleri”; Gülerman Sürücü, “Çevre Mühendisliği Disiplini”; Uğur Ersoy, “Cumhuriyet Döneminde İnşaat Mühendisliği”.

Tanınmış fizikçilerimizden Namık K. Pak’ın makalesi içinde yer alan “Türkiye’de Bilim Panoraması” adlı kısımda, döneme ilişkin olarak yaptığı bir değerlendirmeyi buraya aktarmakta yarar vardır:

“Kısa bilimsel geçmişimizdeki 1933 reformundan sonraki en önemli devre 1960’lı yıllardır. Bu dönemde iki önemli gelişmeye tanık oluyoruz. Bunlardan ilki 1959’da ODTÜ’nün kurulması, diğeri ise 1963’te TÜBİTAK’ın kurulmasıdır. Biraz abartılı olarak bir “Bilimsel Aydınlanma Dönemi” olarak niteleyebileceğimiz bu dönem ne yazık ki, pek uzun ömürlü olmamış ve ülkede oturmuş bilimsel gelenekler oluşturabilme fırsatı kaçırılmıştır. Bilim tarihimizde hoş bir istatistiksel sıçrama ( = statistical fluctation) olarak niteleyebileceğimiz bu dönemin sistemli ve ayrıntılı bir incelemesi gelecekteki çalışmalarımıza ışık tutacaktır.”

Öyle anlaşılmaktadır ki 70. yılda yayımlanan bu kitapçıklarda ortaya konan perspektif, sonraki dönemlerde yapılacak “bilanço etkinlikleri”ne de ilham vermiştir.
Bu türden çalışmalar arasında, kanaatimize göre en önemli olanı, 24 Aralık 1998 tarihinde TÜBA Şeref Üyesi Prof. Dr. Erdal İnönü tarafından verilmiş olan “Cumhuriyet Dönemi’nde Türkiye’de Bilime Toplu Bir Bakış ve Gelecek Hakkında Beklentiler” başlığını taşıyan konferanstır. Cumhuriyet Dönemi’ne ilişkin [fizik bilimi ağırlıklı olsa da] genel bir manzara çizmeye çalıştığı bu konferansında, İnönü ilk defa olarak bilimsel başarı düzeyini niceliksel bir dille betimlemek istemiştir. Buna göre, sadece araştırma makaleleri kriteri açısından 1990’da Türkiye 41. sırada iken, 1997’de, yani yedi sene içinde, 27. sıraya yükselmiştir. Bu bir başarı olarak değerlendirilebilir. “Özetlersem,” diyor Erdal İnönü, “Her üç kritere baktığımızda, Türkiye’nin bilimsel açıdan bir gelişme içinde olduğu, fakat özlediğimiz düzeye henüz gelmediğimiz, gerekli kültür değişimini henüz gerçekleştiremediğimiz anlaşılıyor. Sayılar insafsızca gerçeğe ışık tutuyorlar.”

“Cumhuriyetten Günümüze Türk Kültürünün Dünü, Bugünü ve Geleceği” konusunun da ele alındığı V. Türk Kültürü Kongresi’nde tartışmacı olarak yer alan Remzi Demir, o güne değin yapılan bilim tarihi araştırmalarının Cumhuriyet Dönemi’ni konu edinmeyişine ve bunun nedenlerine değindikten sonra, yakın dönem bilim hayatımıza dair yapılacak basit bir dökümün bile birçok bakımdan yararlı olacağını belirtmiştir. Demir bu yararları şöyle sıralamıştır:

“(a) Türkiye’deki bilimsel çalışmaların genel durumu ve gelişim yönü konusunda yöneticileri uyaracak ve Türkiye’deki bilimsel çalışmaların, Çağdaş Dünya’nın gereksinimleri ve beklentileri doğrultusunda yeniden örgütlenmesi olanağını sağlayacaktır.
(b) Bu dönemde üniversitelerde ve diğer kurumlarda uygulanan eğitim ve araştırma programlarının başarısı nesnel bir biçimde belirlenecek ve buna bağlı olarak yapılması gereken çalışmalar rasyonel bir biçimde tasarlanacaktır; mesela geçmişteki uygulamalar ve sonuçları, bilim tarihçileri tarafından araştırılmış ve ortaya konulmuş olsaydı, Türkiye’deki üniversite reformları, daha gerçekçi temellere oturtulabilirdi.
(c) Bir ülkenin mevcut bilimsel araştırma kaynaklarını ve olanaklarını, bütün bilimsel alanlara eşit biçimde yayması olanaksızdır; ülkenin öncelikle gereksinim duyduğu “bilgi + beceri” ile bunların üretim yöntemlerinin kısa bir süre içinde edinilebilmesi için bir seçim yapması gerekir. İşte Türkiye’nin bilimsel önceliklerinin belirlenmesi ve bunlara yapılacak yatırımların realist bir bakışla yeniden düzenlenmesi için de böyle bir çalışmanın yapılması gerekir.
(d) Gerçekçi bir bilim politikasının yapılması ve uygulanması için gerekli olan bilgi ve bulguların sağlanmasında da bilim tarihi çalışmalarının yararlı olacağı açıktır; nitekim geçmişte böyle bir girişim olmuş ve Türkiye’nin Bilim Politikası belirlenirken Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı’dan görüş alınmıştır.

Bu serimlemeden şu anlaşılmalıdır ki Cumhuriyet Dönemi’ndeki bilimsel çalışmalar, özel ve genel bir bilim tarihi yaklaşımı içinde incelenmeden, bugün sıkıntısı duyulan birçok alanda başarılı girişimlerde bulunulamaz veya başarı, bilinçli bir ön-bilgiye değil, talihin karşımıza çıkaracağı güzel tesadüflere terkedilmiş olur.”

Kadın ve Bilim

Bu grupta anılması gereken diğer iki bilimsel etkinlik, Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Bilim Tarihi Anabilim Dalı’nın öncülüğünde Eskişehir’de gerçekleştirilmiş olan “Türkiye’de Bilim ve Kadın” çalıştayı ve kongresidir:

Türkiye’de Bilim ve Kadın Çalıştayı Bildirileri, 18-19 Ekim 2007, Eskişehir 2008.
Türkiye’de Bilim ve Kadın Kongresi Bildirileri, 27-29 Nisan 2009, Eskişehir 2009.

Kadın araştırmacıların Türk Bilim Hayatı’ndaki yerini ve önemini göstermek maksadıyla düzenlenen “Türkiye’de Bilim ve Kadın Çalıştayı”nda şu bildiriler sunulmuştur:

Tülay Gençtürk Demircioğlu, “İlk Kadın Yazarımız: Fatma Aliye Hanım”; Yurdanur Akgün, “İlk Türk Kadın Hekim: Safiye Ali”; Ayşe Durakbaşa, “Halide Edib Adıvar’ın Düşünce ve Kültür Tarihimiz İçindeki Yeri”; Önder Orhun, “Türkiye Cumhuriyeti’nin İlk Kadın Kimyageri ve Sorbonne Üniversitesi’ni Bitiren İlk Türk Kadını: Remziye Hisar”; Yaprak Zihnioğlu, “Birinci Dalga Cumhuriyetçi Feminizm: Nezihe Muhiddin, Kadınlar Halk Fırkası ve Kadın Birliği”; Yavuz Unat, “Atatürk’ün Kızlarından Türkiye Cumhuriyeti’nin İlk Kadın Astronomu, İlk Kadın Dekanı ve İlk Kadın Senatörü: Nüzhet Gökdoğan”; Günseli Naymansoy, “Türk Mühendis Kadınlarının Cesur Öncüsü: Sabiha (Rıfat) Gürayman”; Nilgün Çelebi, “Sosyolojimizin Onur Çiçeği: Mübeccel Belik Kıray”; Remzi Demir, “Bilim Tarihinin Kurumlaşması ve Prof. Dr. Sevim Tekeli”; Ferruh Yücel, “Dünya Ölçeğindeki Zooloğumuz: Prof. Dr. Semahat Geldiay”; Muazzez İlmiye Çığ, “Sumerlilerle İlgili Çalışmalar ve Deneyimler”; Türkan Saylan, “Türkiye’de Kadının Siyasetteki Yeri, Kadınlar ve Siyasal Sistem”.

Çok daha kapsamlı olan Türkiye’de Bilim ve Kadın Kongresi”nde ise şu bildiriler sunulmuştur:

Müzeyyen Buttanrı, “Safiye Erol”; Serap Işıksoy, “Prof. Dr. Kâmile Şevki Mutlu”; Remzi Demir, “Prof. Dr. Afet İnan ve ‘Büyük Girişim”; Bensu Karahalil, “Prof. Dr. Fatma Perihan Çambel”; Rengin Erdal, “Müfide İlhan”; Arzum Erdem Gürsan, “Prof. Dr. Nuriye Pınar Erdem”; Orhan Küçüker ve Nebia Kutaygil, “Prof. Dr. Saadet Bayramoğlu Ergene, Türkiye Kuşlarının Ecesi”; Feza Günergun ve Sevtap Kadıoğlu, “Prof. Dr. Asuman Baytop’un Kısa Biyografisi, Bilimsel Çalışmaları ve Yayınları”; Halil Buttanrı, “Prof. Dr. Ayşe Muhibbe Darga, Arkeoloji’nin Delikanlısı”; İnan Kalaycıoğulları, “Prof. Dr. Dilhan Eryurt, Yıldızların Evriminde Bir Türk Kadını”; Günseli Naymansoy, “Prof. Dr. Ayhan Okçuoğlu Çavdar, Rol Model Bir Bilim Kadını”; Gülten Seber, “Prof. Dr. Çiğdem Kağıtçıbaşı”; Çiğdem Gencer, “Prof. Dr. Hülya Şenkon, Transandant Sayılar Konusunda Türkiyedeki İlk Doktoralı Matematikçi”; Yavuz Unat ve Ayla Sevim Erol, “Doç. Dr. Armağan Saatçioğlu, Unutulmuş Bir Antropolog”; Hüseyin Gazi Topdemir, “Prof. Dr. Engin Arık, Parçacık Fiziğinde Evrensel Bir Kişilik”; Jülide Gülizar, “Kadın Olmak”; Firdevs Gümüşoğlu, “Cumhuriyet’in İlk Yıllarından Günümüze Ders Kitaplarında Toplumsal Cinsiyet”.

Bu iki etkinliğin düzenlenmesinde büyük emekleri geçen Günseli Naymansoy da aynı konuyla ilgili doktora tez çalışmasını Bilimde Cumhuriyet Kadınları (Eskişehir 2011) adıyla yayımlamıştır. Naymansoy’un diğer çalışmaları şunlardır:

50 Öncü Türk Kadını, Eskişehir 2012.
Remziye Hisar, Ankara 2012.
Türk Felsefesinin Öncülerinden Tezer Taşkıran, Ankara 2013.
Anıtkabir’deki Kadın Eli, Sabiha Rıfat Gürayman, İstanbul 2022.

Atatürk Kitapları

Atatürk’ün Türk Bilim Hayatı’ndaki yerini resmeden ilk kitaplar da bu yıllarda yazılmıştır:

Güneş Kazdağlı, Atatürk ve Bilim, İstanbul 1998.
Metin Özata, Mustafa Kemal Atatürk, Bilim ve Üniversite, İzmir 2005.

Kazdağlı, eserinin Sunuş kısmına “medrese-üniversite çatışması”nın önemini vurgulayan şu satırlarla başlamıştır:

“Atatürk bir bilim adamı değildi. Bir kurtuluş savaşçısı ve bir liderdi. O yüzden bu kitap bir bilim adamının hikâyesini anlatmıyor. Kitap bilimin medreseye karşı verdiği o müthiş mücadelenin etkileyici hikâyesini anlatıyor. Mustafa Kemal’in önemi bu hikâyenin zafer kazanan baş kahramanı olması.
Gerçekte mücadele Mustafa Kemal’in doğumundan 108 yıl önce başladı. Ama Cumhuriyet’e kadar bu mücadeleyi medrese hiç kaybetmedi. Hatta Cumhuriyetin ilk yıllarında medrese kapatılsa da zihniyeti bir süre devam etti. Kesin zafer, 1933 yılında Darülfünun yerine İstanbul Üniversitesi’nin kurulması ile kazanıldı.”

Üniversite Tarihleri

Böylece yavaş yavaş makale veya konferans çalışmalarından kitap çalışmalarına doğru bir evrilme yaşandı. Ağırlıklı olarak üniversite ve fakülte tarihlerine ilişkin kapsamlı araştırmalar da bu sıralarda çıktı. Bunlardan bazılarının isimlerini burada anmak gerekir:

Sevtap İshakoğlu-Kadıoğlu, İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Tarihçesi (1900-1946), İstanbul 1998.
Fikret Adaman (Editör), Cumhuriyetimizin 75. Yılında Üniversitelerimiz, (Üniversite Öğretim Üyeleri Derneği, 18-19 Eylül 1998 Sempozyum Bildirileri), İstanbul 2000.
Cemal Aydın ve Ahmet Karataş (Hazırlayanlar), Ankara Üniversitesi, Fen Fakültesi Tarihi, Tarihsel ve Bilimsel Bakış (1943-2005), İki Cilt, Ankara 2007.
Remzi Demir ve Doğan Atılgan, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi ve Türkiye’de Beşerî Bilimlerin Yeniden İnşası, Elli Portre, Anakara 2008.
Emre Dölen, Türkiye Üniversite Tarihi, 5 Cilt, İstanbul 2009-2010.
Namık Kemal Aras, Emre Dölen, Osman Bahadır (Editörler), Türkiye’de Üniversite Anlayışının Gelişimi (1861-1961), İki Cilt, Ankara 2009-2010.
Tarık Çelik ve İlhan Tekeli (Editörler), Türkiye’de Üniversite Anlayışının Gelişimi (1961-2007), Ankara 2009.
Mustafa Selçuk, İstanbul Darülfünunu Edebiyat Fakültesi (1900-1933), Ankara 2012.
Kasım Karakütük (Editör), İkinci Vatan ve Ankara Üniversitesi (1933-1970), Ankara 2016.
Sevtap İshakoğlu Kadıoğlu ve Gaye Şahinbaş Erginöz, Belgelerle İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nde Mülteci Bilim Adamları, İstanbul 2017.

İlk Araştırmacılar

Erdal İnönü ve Osman Bahadır, Türkiye’de Temel Bilimlerde İlk Araştırmacılar (İstanbul 2007) adlı eserlerinde 1933 Reformu öncesine uzanmışlar ve bu dönemde yaşayan önemli bilginlerimizi kısaca tanıtmışlardı. Giriş’te şunları söylemişlerdir:

“Türkiye’de bilimsel araştırma etkinliğinin ancak 1933 yılında İstanbul Üniversitesi ile Ankara Yüksek Ziraat Enstitüsü’nün kurulmasından sonra sürekli bir uğraş haline geldiği bilinir. Bu tarihten önce de temel bilimlerde kişisel çabalarıyla bilimsel araştırma yapanlar olmuştur ve bazıları hakkında kapsamlı incelemeler yayımlanmıştır. Yalnız bu çalışmalar henüz hiçbir yerde topluca anlatılmadığı için toplam etkileri üzerinde bir karara varmak kolay olmuyor. Bu eksikliği gidermek amacıyla burada söz konusu temel bilimcilerimizin tümünün, bulabildiğimiz kadar, yaşam öyküleriyle bilimsel katkılarını belirtmek istiyoruz.”

Hazır adı geçmişken, yakınlarda kaybettiğimiz Osman Bahadır’ın (1949-2023) yayınlarını da burada anmak yararlıdır. Bahadır, özellikle kamusal ilginin Cumhuriyet Dönemi’ne yönelmesinde önemli bir rol oynamış gibi görünmektedir:

Bilim Cumhuriyetinden Manzaralar, İstanbul 2000.
Cumhuriyetin İlk Bilim Dergileri ve Modernleşme, İstanbul 2001.
Erken Cumhuriyet ve Bilim, Ankara 2005.
Matematikte Bir Öncü: Kerim Erim, İstanbul 2006.
Osmanlılardan Cumhuriyete Bilim, İstanbul 2012.
Osmanlılardan Cumhuriyete Sekülerleşme, İstanbul 2017.
Osmanlılardan Cumhuriyete Elektrik, İstanbul 2020.

Bahadır’ın Bilim Cumhuriyetinden Manzaralar adlı çalışması ilginç yazılar içermektedir:

“Darülfünun Fen Fakültesi Reisi Hüsnü Hamid Bey’in Bir Makalesi: Matematik Tarihi”; “Matematikçi Kerim Bey ve Einstein”; “Darülfünun Kimya Müderrisi Cevad Mazhar Bey Niçin İntihar Etti?”; “Cumhuriyetin İlk Yılından Bir Jeoloji Kitabı Eleştirisi ve Arziyât Hakkındaki Bir Ucûbe-i Tenkid”; “Cumhuriyetin İlk Yıllarında Yayınlanan Bilim Kitapları”; “Cumhuriyetin İlk On Yılında Yurtdışında Eğitim”; “75 Yıl Önce Bakırköy’de Bulunan Fildişi Fosili”; “İzafiyet Dramı”; “Elektrik Mühendislerinin Türkiye’nin Modernleşmesindeki Rolü”.

Bunlar, görüldüğü üzere Cumhuriyet’in kuruluş yıllarındaki gelişmelerle ilgilidir. Önsöz’ün başında Bahadır şunları söylemiştir:

“Cumhuriyetin erken dönemleri, genel ve bilim tarihimiz açısından son derece önemlidir. Bu önem, dönemin hem Osmanlı İmparatorluğu’ndan devralınan maddi ve kültürel mirasın durumunu ve düzeyini temsil etmesinden, hem de Cumhuriyet yönetiminin, ülkenin sonraki dönemlerini büyük ölçüde etkileyecek olan temel yönelimleri bu evrede belirmiş olmasından kaynaklanmaktadır.”

Bibliyografyalar

1971’den itibaren yayımlanmaya başlanan bibliyografyalar da, dönemin bilimini anlamak bakımından büyük olanaklar sağladı. Bunlar arasında özellikle Erdal İnönü tarafından hazırlananlar, “bazı gözlemler” içermesi bakımından da değerlidir:

Erdal İnönü, 1923-1966 Döneminde Fizik Dalındaki Araştırmalara Türkiye’nin Katkısını Gösteren Bir Bibliyografya ve Bazı Gözlemler, Ankara 1971.
Erdal İnönü, 1923-1966 Dönemi Türkiye Matematik Araştırmaları Bibliyografyası ve Bazı Gözlemler, Ankara 1973.
Erdal İnönü, 1923-1966 Dönemi Türkiye Kimya Araştırmaları Bibliyografyası ve Bazı Gözlemler, İstanbul 1982.

Bu bibliyografyaları, Aykut Kazancıgil ile Vural Solok’un müştereken hazırladıkları ve doğumunun 100. yıldönümü münasebetiyle Atatürk’e armağan ettikleri Türk Bilim Tarihi Bibliyografyası (1850-1981) (İstanbul 1981) takip etti. Bugün de araştırmacılar tarafından güvenle kullanılan bu bibliyografya çok sayıda bilim alanında yazılan kitap ve makalelerin künyelerini içerdiği için çok kıymetlidir. Aşağıdaki iki çalışma da bu bakımdan araştırmacılara yol gösterecek niteliktedir:

Feza Günergun (Editör), Türkiye’de Bilim, Teknoloji ve Tıp Tarihi Çalışmaları (1973-1998), Ankara 2000.
Türk Bilim Tarihi, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Cilt 2, Sayı 4, İstanbul 2004.

Biyografiler, Hatıratlar, Nehir Söyleşiler

Bu dönemde bilim insanlarını daha yakından tanımamızı sağlayan biyografiler, hatıratlar ve nehir söyleşiler de yayımlanmıştır. Bunlardan bazılarını burada anmak gerekir.

Biyografiler

Kemal Yalçın, Bilim Tutkusu, Prof. Dr. Onur Güntürkün’ün Yaşamöyküsü, İstanbul 1998.
Fatih M. Dervişoğlu, Nuri Demirağ, Türkiye’nin Havacılık Efsânesi, İstanbul 2007.
Remzi Demir ve Melek Dosay Gökdoğan, Aydın Sayılı, Ankara 2008.
Turhan Ada, Adnan Adıvar, Hayatı ve Kişiliği, İstanbul 2010.
Feryal Saygılıgil, Kâinatta Bir Nokta: Nüzhet Gökdoğan, İstanbul 2010.
C.Güner Omay, Ankara Üniversitesi Gözlemevi’nin Kurucusu ve Eğitim Gönüllüsü, Prof. Dr. Egbert Adriaan Kreiken, Ankara 2011.
Volkan Payaslı ve Olcay Özkaya Duman, Tarihe Tanık ve Adanmış Bir Ömür: Afet İnan, Ankara 2018.
Ayşe Sönmez, Abdullah Kızılırmak, Ankara 2018.
Yıldıray Ozan, Cahit Arf, Matematiğe Adanmış Bir Ömür, Ankara 2022.

Hatıratlar

Ernst E. Hirsch, Anılarım, Kayzer Dönemi, Weimar Cumhuriyeti, Atatürk Ülkesi, Çeviren: Fatma Suphi, Ankara 1985.
Erdal İnönü, Anılar ve Düşünceler, Üç Cilt, İstanbul 1995-2001.
Vecihi Hürkuş, Bir Tayyarecinin Anıları, İstanbul 2000.
Ahmed Yüksel Özemre, Portreler, Hâtıralar, İstanbul 2001.
Bahattin Baysal, Üniversitelerde Altmış Yıl, Bilimle Geçen Bir Yaşam, İstanbul 2004.
Bir Dünya İnsanı, Tosun Terzioğlu, İstanbul 2015.
Aziz Sancar’ın Kendi Kaleminden Hayatı ve Bilimi, Çeviren: Mehmet Öztürk, Ankara 2018.

2015’te Nobel Kimya Ödülü’nü alan bilginimiz Sancar, anılarında Tıp Fakültesi’ni şu satırlarla tanıtmıştı:

“İstanbul gibi kozmopolit bir kentte yaşamanın artılar ve eksileri vardı. Alevi, Ermeni, Yahudi, Rum ve Kürt kökenli, ayrıca Balkan ülkelerinden sürülmüş Türk muhacirlerin soyundan gelen Türk arkadaşlarım oldu. Bu sayede hayat görüşüm gelişti: Özellikle Balkan Savaşları ve Birinci Dünya Savaşı’nın korkunç sonuçları, dini ve etnik bağnazlığın kötülükleri konusunda bilinçlendim. Bazıları Yahudi olan birçok profesörüm, İkinci Dünya Savaşı’ndan önce veya savaş sırasında Almanya’dan ve komşu ülkelerden kaçmak zorunda kalmıştı. Birçoğu kendi alanlarında lider olan bu göçmen bilim insanlarına Batılı birçok ülke sırt çevirdi ama Türk üniversiteleri onlara kucak açtı. Onların katkılarıyla Türk üniversitelerindeki eğitimin düzeyi Avrupa standartlarına yükselebildi. Türk milleti bilime, eğitime ve hatta dil bilimimize yapmış oldukları katkılar için bu olağanüstü profesörlere büyük minnet borçludur.”

Nehir Söyleşiler

Emine Çaykara (Söyleşen), Türk Aynştaynı, “Oktay Sinanoğlu Kitabı”, İstanbul 2001.
Emine Çaykara (Söyleşen), Arkeolojinin Delikanlısı, “Muhibbe Darga Kitabı”, İstanbul 2002.
Figen Şakacı (Söyleşen), Her Doğum Bir Mucizedir, “Aykut Kazancıgil Kitabı”, İstanbul 2005.
Emine Çaykara (Söyleşen), Tarihçilerin Kutbu, “Halil İnalcık Kitabı”, İstanbul 2005.
Can Dündar (Söyleşen), Anka Kuşu, Erdal İnönü Anlatıyor, İstanbul 2009.
Sefa Kaplan (Söyleşen), Bir Bilim Adamının Serüveni, “Celâl Şengör Kitabı”, İstanbul 2010.
M. Ali Alpar (Hazırlayan), Bilimin Öncü Kadını, Remziye Hisar, İstanbul 2019.

Çeşitli Monografiler

Bu arada muhtelif konularda telif-tercüme çok sayıda monografi de yayımlanmış ve bu döneme ilişkin malumatımızı genişletmiştir:

Kemal Turan, Türk-Alman Eğitim İlişkilerinin Tarihi Gelişimi, İstanbul 2000.
Horst Widmann, Atatürk ve Üniversite Reformu, (Almanca Konuşulan Ülkelerden 1933 Yılından Sonra Türkiye’ye Gelen Öğretim Üyeleri), Yaşamöyküleri, Çalışmaları, Etkileri, Çevirenler: Aykut Kazancıgil ve Serpil Bozkurt, İstanbul 2000.
Firdevs Gümüşoğlu, Cumhuriyet’te İz Bırakanlar, 10. Yıl Kuşağı, İstanbul 2001.
Avni Okar, Türkiye’de Tayyarecilik (1910-1924), İstanbul 2004.
Kansu Şarman, Türk Promethe’ler, Cumhuriyet’in Öğrencileri Avrupa’da (1925-1945), İstanbul 2005.
Fritz Neumark, Boğaziçi’ne Sığınanlar, Türkiye’ye İltica Eden Alman Bilim, Siyaset ve Sanat Adamları, 1933-1953, Çeviren: Talip Doğan Karlıbel, İstanbul 2008.
Nejat Akar, Bozkır Çocuklarına Bir Umut, Dr. Albert Eckstein, İstanbul 2008.
Faruk Şen, Ayyıldız Altında Sürgün, Herbert Scurla’nın Nasyonal Sosyalizm Dönemi’nde Türkiye’de Çalışan Alman Bilim Adamları Hakkında Yazdığı Rapor, Çeviren: Fatma Artunkal, İstanbul 2008.
Zafer Orbay, Türkiye’de Havacılık ve Uçak Yapımı, İstanbul 2009.
Arnold Reisman, Nazizmden Kaçanlar ve Atatürk’ün Vizyonu, Çeviren: Gül Çağalı Güven, İstanbul 2011.
Zafer Toprak, Darwin’den Dersim’e Cumhuriyet ve Antropoloji, İstanbul 2012.
İsmail Yavuz, Mustafa Kemal’in Uçakları, Türkiye’nin Uçak İmalat Tarihi (1923-2012), İstanbul 2013.
Reiner Möckelmann, İkinci Vatan Türkiye, Ernst Reuter’in Ankara Yılları, Çeviren: Ahmet Arpad, İstanbul 2016.
Halit Çelikbudak, Yurtsuz Kalanlar, Goethe Almanya’sından Atatürk Türkiye’sine Sığınan Alman Biliminsanlarının Öyküsü, İstanbul 2016.
Aydın Demirtaş, Dârülfünûndan Üniversiteye Öğretim Üyeleri (1900-1946), İstanbul 2019.
Ali Demirsoy, Bu Topraklarda Biyolojinin Tarihi, İstanbul 2019.
Abdullah Nergiz, Devlet Hava Yolları, Türkiye’de Sivil Havacılığın Doğuşu (1933-1956), İstanbul 2020.
Mustafa Aktar, Rasathane İle Bilimde Yüz Elli Yıl, İstanbul 2022.
Mehmet Sakınç ve Orhan Küçüker, Çekiç, Mercek ve Yelkovankuşları, Türkiye’nin Doğa Bilimleri Tarihinden İnsanlar, Mekânlar ve Anılar, İstanbul 2022.

Bunlardan büyük bir kısmının 1933’te Türkiye’ye gelen Alman Bilginler ile alakalı olması, herhalde tesadüf olamaz. Bu monografilerin sayısı, söz konusu süreçteki etkileşimin önemi konusunda bizlere sağlam bir fikir vermektedir.

Tezler

Son yıllarda Cumhuriyet Dönemi bilimsel etkinlikleri hakkındaki tez çalışmalarında da bir artış yaşandı. YÖK Başkanlığı, Tez Merkezi’nden isimlerini belirleyebildiğimiz yüksek lisans ve doktora tezleri şunlardır:

Yüksek Lisans Tezleri

Sevtap İshakoğlu, “İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi (Fen Bilimleri Dalları) Tarihi”, İstanbul 1993.
Eyüp Erdoğan, “Mehmet Refik ve Yirminci Yüzyıl Türkiye’sindeki Elektrik Çalışmaları (Aynı Dönem Avrupa İle Karşılaştırmalı Olarak)”, Ankara 1998.
Evrim Kaynak, “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Türkiye’de İlaç Yapımı (1930’a Kadar), İstanbul 2002.
Kaan Ata, “Yurtdışında Lisansüstü Öğrenim Görmüş Türk Fizikçilerinin Türkiye’deki Fizik Araştırmaları ve Yükseköğretiminin Şekillenmesindeki Rolü (1960-1980)”, İstanbul 2006.
Gaye Danışan, “Türkiye’de Gözlemevleri ve Astronomik Gözlemler (1575-1997)”, İstanbul 2009.
Tayfur Korkmaz, “20. Yüzyıl İslam Bilim Tarihi Çalışmaları George Sarton ve Fuat Sezgin Örneği”, İstanbul 2009.
Barışcan Ersöz, “Türkiye’de Genetik Üzerine Yapılan Çalışmalar (1933-1963) ve Genetik Biliminin Dünyada İzlediği Seyir İçindeki Yeri”, İstanbul 2014.
Yavuz Selim Dokumacı, “Mehmet Refik Fenmen’de Motorlu Araçlar”, Ankara 2014.
Lutfiye Koç Günay, “Mustafa Şekib Tunç ve Ruhiyat Geleneği”, Ankara 2015.
Mehtap Bağlıoğlu, “Ali Vehbi Türküstün’ün Mebâdî-i Fenn-i Rüşeym Adlı Eseri”, Ankara 2015.
Cemre Uğural, “1923-1950 Döneminde Türkiye’de Bilim, Sanayi ve Teknoloji İlişkisi”, Ankara 2016.
Hande Özyüksel, “Mustafa Rahmi Balaban’ın Türk Psikoloji Tarihindeki Yeri”, Ankara 2016.
Zekeriya Duru, “Kerim Erim’in Matematik Çalışmalarının Bilim Tarihi Açısından Değerlendirilmesi”, İstanbul 2017.
Bihter Türkmenoğlu, “Mehmet Şemseddin Günaltay’ın Bilim Tarihimizdeki Yeri”, Ankara 2018.
Gözde Geçimli, “Bilimin Konvansiyonalist (Uzlaşımcı) İnşası: Türkiye’de Güncel Bilim-Din Tartışması Örneği”, İstanbul 2019.
Gökçe Toprak, “Türkiye’de Cumhuriyet Döneminde Doğa Bilimleri ve Uygulanışı (1923-1946)”, İstanbul 2019.
Tuğba Cantürk Yılmaz, “Osmanlı’dan Cumhuriyet Türkiyesi’ne Bilim İnsanı Kimliğinin Değişimi: (1839-1946)”, İstanbul 2019.
Süleyman Erharat, “Dünyada ve Ülkemizde Bilimkurgu Türünün Doğuşu ve Gelişimi”, Ankara 2020.
Tansu Karabaş, “Rudolf Nissen ve Türk Tıbbına Katkıları”, Ankara 2020.
Abbas Sercan Topcan, “Ord. Prof. Dr. Kemal Cenap Berksoy’un ‘Amelî Fizyoloji Dersleri’ Adlı Eserinin İncelemesi”, Ankara 2021.
Yunus Emre Fenerci, “İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Jeofizik Enstitüsü’nün Kuruluşu ve Türkiye’de Jeofizik Bilim Dalının Gelişmesine Katkısı (1926-1977)”, İstanbul 2021.
Mehmet Gök, “Matematikçi Mehmed İzzet’in Hayatı ve Bilimsel Çalışmaları”, İstanbul 2022.
Ayşegül Kutluca, “Eski Harfli Çocuk Dergilerinde Bilim Tarihi ve Bilim İçerikleri (Musavver Çocuk Postası ve Sevimli Mecmua)”, İstanbul 2023.
Mehmet Akçaöz, “İlm-i Ruh’tan Modern Psikolojiye: İmparatorluktan Cumhuriyete Psikolojik Bilginin Serencamı (1908-1937)”, Denizli 2023.
Tuğba Esat Örengül, “Türkiye’de Çocuk Psikiyatrisi: İlk Metinler ve Öncü İsimler (1916-1960)”, İstanbul 2024.
Selin Dik, “Bilim ve Teknolojiyi Gazete Reklamlarından İzlemek: Erken Cumhuriyet Dönemi İstanbul Basınında Bilim ve Teknoloji (1923-1945)”, İstanbul 2024.

Doktora Tezleri

Sevtap İshakoğlu Kadıoğlu, “Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu’nun (TÜBİTAK) Kuruluşu ve Türk Bilim Hayatındaki Yeri”, İstanbul 1999.
Gucmurat Soltanmoradov, “Türkiye Cumhuriyeti Döneminde Bir Bilge: Aydın Sayılı”, Ankara 1999.
Rahşan Öztürk, “Türkiye’de Veteriner İlaç Sanayiinin Tarihsel Gelişimi”, Ankara 2002.
Turhan Ada, “Hayatı ve Kişiliği İle Adnan Adıvar”, Ankara 2004.
Günseli Naymansoy, “Türkiye’de Bilim Kadınları ve Bilimin Gelişimine Katkıları”, Ankara 2009.
İnan Kalaycıoğulları, “Cumhuriyet Dönemi’nde Türkiye’de Bilim”, Ankara 2009.
Emine Türkmenoğlu, “Konya Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüsü’nün Tarihi Gelişimi ve Bölge Hayvancılığına Katkıları”, Konya 2010.
Kaan Ata, “Barış İçin Atom Programı’nın Türkiye’de Çekirdek Fiziğinin Kurumsallaşmasına Etkisi”, İstanbul 2012.
Handan Çam, “İki Dünya Savaşı Arasında Türkiye’ye Alman Akademisyen Göçü”, İstanbul 2012.
İrfan Elmacı, “Cumhuriyet Dönemi Teknoloji Tarihi: İlaç, Petrol, Kimyevi Gübre Teknolojileri”, Ankara 2013.
Mete Cankaya, “Cumhuriyet Dönemi Teknoloji Tarihi: Tarım Alet ve Makineleri Teknolojileri, Demir Çelik Üretim Teknolojileri ve Demiryolu Teknolojileri”, Ankara 2013.
Aslıhan Cengiz Altunbaş, “Türkiye’de Uygulamalı Matematik Araştırmalarının Başlangıcı ve Gelişimi: 1923 – 1963”, İstanbul 2015.
İlker Keçetep, “Atatürk Döneminde Türkiye’de Bilim: Sosyal Bilimler Örneği”, Ankara 2016.
Murat Yolun, “Osmanlı İmparatorluğu’ndan Türkiye Cumhuriyeti’ne: Politika ve Felsefe Olarak Biyoloji (1908-1938)”, İstanbul 2017.
Tarık Tuna Gözütok, “Türkiye’ye Psikiyatrinin Girişi ve İlk Eserler”, Ankara 2019.
Anooshirvan Miandji, “Türkiye’de Sözdebilim Uygulamaları Üzerine Bir Çalışma (Türler ve Teknikler)”, Ankara 2019.
Çiğdem Özbay, “Sosyal Bilimlerin Türkiye’ye Girişi (1908-1938) ve Atatürk Düşüncesi Üzerindeki Etkileri”, Ankara 2020.
Barışcan, Ersöz, “Cumhuriyetin İlk Kırk Yılında Türkiye’de Tohum Islah Araştırmaları: Eskişehir Sazova Tohum Islah İstasyonu Örneği”, İstanbul 2021.
Mustafa Çakıroğlu, “Osmanlılarda Epistemoloji ve İktisadî Yapı İlişkisinin Analizi: Tarihyazıcılığı Bağlamında Niyazi Berkes ve Sabri Ülgener”, Ankara 2022.
Şebnem Gelmedi, “Türkiye’de Bilimsel Bilginin Tarihsel Gelişimi: 1930’lardan 1960’lara İktisat Disiplini”, İstanbul 2023.
Muzaffer Gül, “Kapitalist Üretim Tarzında Bilim: COVİD-19 Örneği”, İstanbul 2024.

Buna göre, alanda ilk yüksek lisans çalışması İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Bilim Tarihi Bölümü öğretim üyelerinden Sevtap Kadıoğlu tarafından (1993) ve ilk doktora çalışması ise yine Sevtap Kadıoğlu ile Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Felsefe Bölümü öğrencilerinden Gucmurat Soltanmoradov (1999) tarafından yapılmıştır.
Burada bu tezler hakkında genel bir değerlendirme yapacak değiliz; ancak, bunlardan hiç değilse [biri yüksek lisans diğeri doktora tezi olmak üzere] iki tanesinin Sonuç kısmından küçük alıntılar yapmanın yararlı olacağı şüphesizdir.
Barışcan Ersöz, “Türkiye’de Genetik Üzerine Yapılan Çalışmalar (1933-1963) ve Genetik Biliminin Dünyada İzlediği Seyir İçindeki Yeri” başlıklı yüksek lisans çalışmasının Sonuç’unda şu belirlemede bulunmuştur:

“1933-1963 yılları arasında, Türkiye’de yapılan genetik araştırmalarının konu edildiği bu çalışma sonucunda, yapılan araştırma ve yayınların, farklı bilim dalları içinde uygulama alanı bulduğu ve bu bilim dallarına mensup bilim insanları tarafından çeşitli kurumlarda sürdürüldüğü görülmüştür.
Tez çalışması süresinde yapılan araştırmalarda Türkiye’de genetik alanında yapılan ilk yayın konusunda daha önce öne sürülen görüşlerden farklı bir sonuca ulaşılmıştır. Türkiye’de genetik alanında yayınlanmış ilk eser olarak, Etem Akbaş, Sadi Irmak’ın 1938 yılında yayınlanan Verasetin Biyolojisi ve İçtimai Neticeleri adlı eserini göstermektedir (bkz. bu Tezin 166. sayfası.). Ancak çalışmalarımız sırasında, daha önce yayınlanmış başka bir eser tespit edilmiştir. Bu eser 1934 yılında yine Sadi Irmak tarafından yazılmış olan Veraset ve İçtimai, Terbiyevi Neticeleri isimli kitaptır.

Ayrıca, Alfred Heilbronn tarafından yazılmış olan 1935, 1936 ve 1937 tarihli makaleler de (Bkz. EK 1, Bölüm 1, No: 7, 8, 12.) genel olarak mutasyon üzerine yazılmış olan makaleler olsalar da, genetikle ilgili önemli bilgiler içeren ilk çalışmalar olarak tespit edilmiştir. Mustafa Işıkan da, 1956 yılında haşhaşlar üzerine yapmış olduğu çalışmanın (Bkz. EK 1, Bölüm 2, No: 22) önsözünde, bu araştırmasının Türkiye’de genetikle ilgili yapılmış ilk çalışma olduğunu belirtmekte ise de bu iddia da doğru değildir. Işıkan’ın çalışmasının, genetikle ilgili tarım alanında yapılmış ilk çalışma olduğu da kabul edilemez çünkü hem Orhan Düzgüneş’in (Bkz. EK 1, Bölüm 2, No: 13, 14, 15), hem de Hüseyin Gökçora’nın (Bkz. EK 1, Bölüm 2, No: 20, 21), bu alanda daha önce yapılmış çalışmaları bulunmaktadır.
Bu tez için bir araya getirilen yayınlar yoluyla oluşturulan grafiklerde (Bkz. EK 2), belli disiplinler için genetik araştırmalarının izlediği yol daha iyi anlaşılmaktadır. 1933-1963 yıllarını kapsayan bu çalışma boyunca genetikle ilgili olan ya da içinde genetikle ilgili bölümler bulunan toplam yayın sayısı 116 olarak tespit edilmiştir. Bu 116 yayından 55’i fen bilimleri alanında yapılmıştır. Bu sayı, bütün makalelerin toplamının yüzde 48’ine karşılık gelmektedir. Bunun ardından ise toplam 27 yayının bulunduğu ve yüzde 23’lük bir orana karşılık gelen tarım ve hayvancılık alanındaki genetik çalışmalar gelmektedir. Tıp ve öjeni 21 çalışma ile yüzde 18’lik bir orana, genetik üzerine yapılan genel çalışmalar ise 13 yayın ile yüzde 11’lik bir orana sahiptir. (Bkz. EK 2, Grafik 1).”

Aslıhan Cengiz Altunbaş’ın 2015’te savunduğu “Türkiye’de Uygulamalı Matematik Araştırmalarının Başlangıcı ve Gelişimi: 1923 – 1963”, başlıklı doktora tezi ise, matematik tarihi konusundaki bilgimizi geliştirmiştir; Altunbaş çalışmasının Sonuç kısmında şu paragraflara yer vermiştir:

“İncelediğimiz 1923-1963 arasında Türkiye’de uygulamalı matematik alanında sayılabilecek 28 doktora tezi yazılmış ve 102 makale yayımlanmıştır. 1923’ten 1933 Atatürk Üniversite Reformu’na kadar geçen sürede Türkiye’de uygulamalı matematik alanındaki üretkenlik yok denecek kadar azdır. Bu dönemde hiç doktora tezi yazılmamış ve sadece 4 makale yayımlanmıştır. Bu makalelerin 4’ü de Karl Terzaghi’ye aittir.

1930’lu yılların başında, Yahudi asıllı bilim adamlarının, Nazi Rejimi’nin baskı ve yaptırımlarıyla Almanya’yı terk etmek zorunda kalması, Amerika’daki ve Türkiye’deki bilim hayatını etkilediği gibi, uygulamalı matematiğin gelişim tarihini de etkilemiştir. Çünkü o yıllarda uygulamalı matematik çalışan bilim insanlarının hemen hepsi Almanya’dadır ve bunların çoğu, ülkelerini terk etmek üzeredir. 1933 Atatürk Reformu çerçevesinde Türkiye’nin yabancı bilim insanlarını kabul etmeye hazır olması, Almanya’dan ayrılan matematikçilerin Türkiye’ye gelmesinin önünü açmıştır. Richard von Mises, Hilda Geiringer, William Prager gibi değerli matematikçiler, Amerika’ya gitmeden önce Türkiye’ye gelmiş, İstanbul Üniversitesi’nde uygulamalı matematik çalışmalarını sürdürerek, Türkiye’nin uygulamalı matematik ile tanışmasını sağlamışlardır. Bu bilim insanları sayesinde Türkiye, akademik matematik çalışmaları ile tanışmıştır. Uygulamalı matematiğin alt konuları olan Elastisite, Akışkanlar Mekaniği ve Olasılık-İstatistik konuları, Türkiye’de ilk kez bu bilim insanları tarafından çalışılmış ve makaleler yazılmıştır. Bu dönemde yapılan uygulamalı matematik araştırmalarının önemli bir kısmı, von Mises’in kurucusu olduğu ve bir dönem editörlüğünü yapmış olduğu Zeitschrift für Angewandte Mathematik dergisi başta olmak üzere, diğer yabancı süreli yayınlarda yer almıştır. Aynı zamanda von Mises ve Prager’in bazı makalelerinin İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Mecmuası’da yayımlandığını görüyoruz. Buradan, yabancı bilim insanlarının yabancı yayınları kullandıkları gibi yerli süreli yayınları da kullanarak Türkiye’deki akademik hayata aktif olarak katıldıklarını söyleyebiliriz.

Türkiye’de uygulamalı matematik çalışmalarına ivme kazandıran bu Alman bilim insanlarının, uygulamalı matematiğin dünyada da yeni yeni parlamaya başladığı bu dönemde Türkiye’de bulunmaları çok büyük avantaj olmuştur. Bu bilim adamları sayesinde Türkiye, uygulamalı matematik çalışmalarını, Avrupa ve dünya ile benzer zamanlarda yakalamıştır. Ancak bu dönemde, Türkiye’de bu alandaki akademik canlanma, sadece Alman bilim insanlarının çalışmaları ile sınırlı kalmıştır. Atatürk Üniversite Reformu’nun hayata geçtiği 1933 yılından, uygulamalı matematik ile ilgilenen Alman bilim insanlarının Türkiye’yi terk ettiği 1941 (R. von Mises:1938, H. Geiringer:1939, W. Prager:1941) yılına kadar geçen sekiz yıllık dönemde, toplam 23 uygulamalı matematik makalesi yayımlanmıştır ve bunlardan 22’si yabancı bilim insanlarına aittir. Buna karşın aynı dönemde, öğrenci yetersizliğinden kaynaklı olarak sadece iki tane doktora tezi yapılmıştır. Bunlar da 1939 yılında von Mises’in danışmanlığında yapılan, ilki Yomtov Garti’ye ait ve ikincisi Térenzio Consoli’ye ait Olasılık-İstatistik ile ilgili tezlerdir.

Türkiye’de, 1930’lu yıllarda uygulamalı matematik çalışmalarının sonuçlarından yararlanabilecek sanayi ve teknolojik gelişmişlik, o tarihlerde mevcut değildir. Önceliği, ekonomik kalkınma olan Türkiye Cumhuriyeti’nin herhangi bir bilimsel sonucu uygulamaya geçirmesi için gerekli sanayi tesisleri henüz kuruluş safhasında olduğu gibi, yeterli seviyede ve yeterli sayıda öğrencinin de bulunmayışı, yapılan akademik çalışmaları çok sınırlandırmıştır. Yeni kurulmuş Türkiye Cumhuriyeti’nin gündeminde kalkınma planları ve reformları vardır; ancak bunları sistemleştirmek ve gerekli bilim politikalarını oluşturmak için zamana ihtiyaç vardır. Bu dönemde tek üniversiteli olan Türkiye, önce Birinci Dünya Savaşı ve hemen ardından zafer kazanmış olsa da Millî Mücadele dönemini büyük kayıplarla atlatmış, yaralarını sarmaya çalışan bir ülkedir. Devletin ekonomik kalkınması en önemli konudur ve sanayisini en baştan kurmaya çalışmaktadır.

Almanya’dan gelen uygulamalı matematikçilerin 1938 yılından sonra sırayla Türkiye’den ayrılarak Amerika’ya gitmeleri, Türkiye’de 1941-1948 arasında uygulamalı matematik çalışmalarında bir durağanlık yaşanmasına sebep olmuştur. 1941-1948 arasında, toplam 8 makale yayımlanmıştır. Yapılan doktora sayısı da sadece 1’dir. Bu doktora çalışması 1945 yılında Kerim Erim’in danışmanlığında yapılan Mahmut Tanrıkulu’na ait Elastisite ile ilişkili tezdir.”

Bu sonuçlar gerçekten de alana önemli katkılarda bulunmaktadır.

Genel Bilim Tarihleri

Sayılı’nın 1979’da yayımladığı “Atatürk ve Bilim” makalesi bir mihenk taşı olarak alınacak olursa, aşağı yukarı otuz seneyi bulan bir hazırlık döneminden sonra Cumhuriyet Dönemi Bilim ve Teknoloji Hayatı’nı bütünsel bir yaklaşımla serimlemeye çalışan ilk çalışmalar boy göstermeye başladı:

Remzi Demir ve İnan Kalaycıoğulları, Tantalos’un Çocukları, Cumhuriyet Dönemi’nde Bilim ve Tekniğe Genel Bir Bakış, İstanbul 2010.
Mete Cankaya, Türkiye Teknoloji Tarihi (Tarım Alet ve Makineleri, Demir Çelik Üretimi ve Demiryolu Teknolojileri), Ankara 2014.
İrfan Elmacı, Tanzimat’tan Günümüze Türkiye Teknoloji Tarihi (İlaç, Kimyevî Gübre, Petrol Teknolojileri), Ankara 2015.
İnan Kalaycıoğulları, Cumhuriyet Dönemi Türkiyesi’nde Bilim, İki Cilt, İstanbul 2020.
Remzi Demir ve İnan Kalaycıoğulları (Editörler), Teknoloji ve Sanayi Tarihi, 1923-2023, Ankara 2024.
Remzi Demir ve İnan Kalaycıoğulları, 100 Yılda Bilim, 1923-2023, 1. Cilt (1923-1950), Ankara 2024.
Remzi Demir ve İnan Kalaycıoğulları, 100 Yılda Bilim, 1923-2023, 2. Cilt (1950-1980), Ankara 2025.

Bunlardan Tantalos’un Çocukları, Cumhuriyet Dönemi’ni (1920-1950), (1950-1980) ve (1980-2010) aralıklarına göre üç döneme ve her dönemi de iki kısma ayırmıştır. Birinci kısımlarda, dönemi şekillendiren tarihsel olaylar ana-çizgileriyle betimlenmiş ve ikinci kısımlarda ise bilimsel ve teknolojik gelişmeler kronolojik olarak sıralanmıştır; böylece iki farklı metnin sağlamış olduğu olanaklarla Cumhuriyet Dönemi Bilim ve Teknoloji Hayatı genel çizgileriyle anlatılmaya çalışılmıştır. Bu çalışma, söz konusu yazarlar tarafından gerçekleştirilecek sonraki çalışmalar için de bir başlangıç noktası teşkil etmiştir.

Araştırmanın başında yer alan Sunuş’ta şöyle bir giriş yapılmıştır:

“Cumhuriyet Dönemi’ndeki bilimsel ve teknolojik etkinliklerin tarihini araştırmaya ve yazmaya yönelik çalışmaların, burada Üçüncü Dönem olarak adlandırdığımız 1980-2010 yılları arasında ortaya çıkmasının aslında iki temel nedeni bulunmaktadır; 1) bunlardan birincisi, bilimsel olayların sonuçlarının bitmemiş olması nedeniyle sağlıklı bir tarihsel saptamaya ve yoruma müsaade etmeyişi ve 2) ikincisi ise arkada bırakmış olduğumuz bilimsel mirası inceleyecek ve sonuçlarını yazacak yeterli sayıda bilim tarihçisinin yetişmeyişidir.
Bir bakıma bu gerekçeler, Cumhuriyet Dönemi’ndeki bilimsel başarımızın düzeyine ilişkin doğru yargılara ulaşmamızı ve bu çerçevede uygun önlemleri almamızı da oldukça güçleştirmektedir; [yani sorunun güncel yansımaları da bulunmaktadır]; bu yönde yapılan çalışmaların, çok derin düşünsel tahliller bekleyen okuyucuları tatmin etmeyişinin ve genellikle betimsel kalışının ardında da bu gerekçelerin bulunduğu şüphesizdir.
Buna karşın [yani bir yerde saptamalarının ve yorumlarının riske çok daha fazla açık olmasına karşın], “yakın tarih çalışmaları”, en azından “uzak tarih çalışmaları” kadar önemli ve değerlidir ve bu nedenle tarihsel araştırmacıların yanılgıya düşme kaygılarını yenmeleri ve uzun bir süreden beri ihmal edilmiş olan Cumhuriyet Dönemi’ne ilişkin çalışmalara [azalmakla birlikte tanıkları hâlâ aramızda yaşarken ve dolaşırken], büyük bir ihtiras ve şevkle atılmaları gerekir.”

Kalaycıoğulları, 2009 yılında savunmuş olduğu doktora tezini, 2020 yılında Cumhuriyet Dönemi Türkiye’sinde Bilim adıyla iki cilt hâlinde yayımladı ve burada matematik, astronomi, fizik, kimya ve doğa bilimlerindeki (jeoloji, botanik, zooloji) gelişmeleri ayrıntılı bir biçimde tanıttı.
Demir ve Kalaycıoğulları’nın başlatmış olduğu çalışmalar, sonraki süreçte iki ürün daha verdi: Teknoloji ve Sanayi Tarihi ile 100 Yılda Bilim [ki bu ikincisinin yayın süreci henüz tamamlanmamıştır]. Bu yapıtlar, Türkiye’nin bir asırlık süreçte bilim ve teknoloji sahalarında kat etmiş olduğu mesafeyi göstermeye çalışmaktadır. 100 Yılda Bilim’de, uzun bir süreden beri ihmal edilmiş olan Beşerî Bilimler’in tarihleri de anlatıma dahil edilmek suretiyle önemli bir eksiklik giderilmiştir.

Sonuç

Bu serimlemeden de açığa çıkmaktadır ki Cumhuriyet Dönemi Bilim Hayatı, 1990’lara varıncaya kadar bilim tarihçilerinin ilgisini pek çekmemiştir. Bunun muhtelif sebepleri vardır; ancak en önemli sebepler, muhtemelen, tarihsel çalışmanın konusu olacak bir sürenin geçmemiş olması ve bilim tarihi yazıcılığının alt-yapısının ancak 1955’ten sonra kurulmaya başlanmasıdır.
Bundan sonra, birbiri ardı sıra gelen Atatürk Dönemi ile ilgili makale ve kitaplar, bilanço çalışmaları, üniversite tarihleri, bibliyografyalar, biyografiler, hatıratlar, nehir söyleşiler, monografiler (özel bilim tarihi çalışmaları) ve yüksek lisans ve doktora tezleri gibi faaliyetler sayesinde dönem daha da aydınlığa kavuşturulmuştur. İlk genel bilim tarihi yapıtları için 2010 yılını beklemek gerekmiştir.

Bundan sonra ne yapılmalıdır?

Cumhuriyet Dönemi Bilim Hayatı’na yönelik araştırmaları ve yayınları nicelik ve nitelik yönünden arttırmak için yapılması gereken en önemli girişim, kanaatime göre kurumsallaşma yoluna gitmektir; bunun için akademik örgütlenmenin içinde yer alan İnkılap Tarihi Enstitülerindeki ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Anabilim Dallarındaki araştırmacılardan da destek alarak bir “Cumhuriyet Dönemi Bilim ve Teknoloji Tarihi Araştırmaları Merkezi” kurmak yararlı olacaktır.
Bir üniversite bünyesinde kurulacak olan bu merkez,

Cumhuriyet Bilim ve Teknoloji Arşivi
Cumhuriyet Bilim ve Teknoloji Kütüphanesi
Cumhuriyet Bilim ve Teknoloji Müzesi

başlığını taşıyacak üç birimi içerecek şekilde örgütlenecek ve bu birimler süreç içinde toplayacakları her türden bilimsel malzeme ile bu yoldaki araştırmalar için gerekli olan alt-yapıyı hazırlayacaklardır.

____________________________________________________

1. Bu makaleler, şu eserde toplanmıştır: Aydın Sayılı, Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı Külliyatı, Atatürk ve Bilim, Cilt 1, Editörler: Remzi Demir ve İnan Kalaycıoğulları, Ankara 2008.

2) Sayılı, s. 167.

3) Birçok bilim ve mühendislik alanlarının tarihi ile Mustafa İnan ve Feza Gürsey’in biyografilerine yer verilen bu kongrede Remzi Demir’in sunmuş olduğu “1920-2010 Yılları Arasında Türkiye’de Bilim (Bir Tarihsel Yorum Denemesi” adlı bildiri, sonradan yayımlanancak Tantalos’un Çocukları ve 100 Yılda Bilim kitapları için bir çıkış noktası olmuştur.

4) Namık K. Pak, “Cumhuriyetin 70. Yılında Fizik Bilimi ve Türkiye’de Bilim Panoraması”, Cumhuriyetin 70. Yılında Türkiye’de Bilim, 2. Kitapçık, Ankara 1993, s. 70.

5) Erdal İnönü, “Cumhuriyet Döneminde Türkiye’de Bilime Toplu Bir Bakış ve Gelecek Hakkında Beklentiler”, Türkiye Cumhuriyeti’nin 75. Yılında TÜBA Konferansları-I, Ankara 1999, s. 40-41.

6) İnönü, s. 48.

7) Songül Boybeyi (Hazırlayan), V. Türk Kültürü Kongresi, “Cumhuriyetten Günümüze Türk Kültürünün Dünü, Bugünü ve Geleceği” (17-21 Aralık 2002), Beşinci Cilt (Felsefe-Bilim), Ankara 2004, s. 90-91.

8) Güneş Kazdağlı, Atatürk ve Bilim, Ankara 2002, s.1.

9) Erdal İnönü ve Osman Bahadır, Türkiye’de Temel Bilimlerde İlk Araştırmacılar, İstanbul 2007, s. 9.

10) Osman Bahadır, Bilim Manzaralar, İstanbul 2000, s. 1. Cumhuriyetinden

11) Aziz Sancar’ın Kendi Kaleminden Hayatı ve Bilimi, Çeviren: Mehmet Öztürk, Ankara 2018, s. 21.

12) Bu listeye “Tıp Tarihi” başlığı altındaki tezler eklenmemiştir.

13) Barışcan Ersöz, “Türkiye’de Genetik Üzerine Yapılan Çalışmalar (1933-1963) ve Genetik Biliminin Dünyada İzlediği Seyir İçindeki Yeri”, İstanbul 2014, s. 191-192.

14) Aslıhan Cengiz Altunbaş, “Türkiye’de Uygulamalı Matematik Araştırmalarının Başlangıcı ve Gelişimi: 1923 1963”, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), İstanbul 2015, s. 136-137.

15) Remzi Demir ve İnan Kalaycıoğulları, Tantalos’un Çocukları, Cumhuriyet Dönemi’nde Bilim ve Tekniğe Genel Bir Bakış, Ankara 2010, s. 8.