Büyük veri kümeleriyle uğraşan, literatür taraması yapan veya eski metinleri deşifre etmeye çalışan tarihçiler için YZ şu alanlarda devrim niteliğinde imkânlar sunuyor:
Prof. Dr. Remzi Demir
Ankara Üniversitesi DTCF Felsefe Bölümü, Bilim Tarihi Ana Bilim Dalı
Yapay zekâ (YZ),[2] bilim tarihi araştırmalarında sadece bir “yardımcı araç” olmaktan çıkıp, araştırmacının metodolojik kapasitesini artıran bir “kuvvet çarpanı” haline geldi. Özellikle büyük veri kümeleriyle uğraşan, literatür taraması yapan veya eski metinleri deşifre etmeye çalışan tarihçiler için YZ şu alanlarda devrim niteliğinde imkânlar sunuyor:
1. Yazmaların otomatik okunması (HTR – Handwritten Text Recognition)
Bilim tarihinin en büyük zorluklarından biri olan arşiv belgelerinin ve yazmaların transkripsiyonu (ve hatta yalınlaştırılması), YZ ile hız kazanıyor.
- Optik Karakter Tanıma Ötesi: Klasik OCR’ın aksine, derin öğrenme temelli HTR sistemleri, yazarın el yazısı karakterini öğrenerek yüksek doğrulukla metne dökebiliyor.
- Eski Diller ve Alfabeler: Osmanlı Türkçesi, Grekçe veya Latince gibi dillerde yazılmış bilimsel risalelerin hızlıca günümüz alfabesine aktarılması, yıllar sürecek tasnif işlemlerini haftalara indiriyor.
2. Bibliyografik Veri Madenciliği ve Literatür Haritalama
Özellikle belirli bir dönemin (örneğin Cumhuriyet Dönemi) bilimsel literatürünü sistematik olarak incelemek isteyen araştırmacılar için YZ vazgeçilmezdir.
- Anlamsal İlişki Kurma: YZ, on binlerce makale ve kitap başlığı arasından sadece anahtar kelime eşleşmesi yapmaz; kavramlar arasındaki anlamsal bağları (semantic links) bulur.
- Trend Analizi: Belirli bir dönemde hangi bilim dallarının öne çıktığını, hangi terimlerin (örneğin “indüksiyon” veya “pozitivizm”) ne sıklıkla ve hangi bağlamda kullanıldığını istatistiksel olarak görselleştirir.
3. Kavramlar tarihi ve dilsel dönüşüm analizi
Bilim tarihçileri için bir terimin anlamının zaman içinde nasıl değiştiği çok kritiktir.
- Word Embeddings (Kelime Gömme): Bu teknolojiyle, bir kelimenin meselâ 18. yüzyıldaki anlam çevresi ile 20. yüzyıldaki anlam çevresi matematiksel olarak karşılaştırılabilir.
- Paradigma Değişimlerini İzlemek: Bilimsel bir devrim veya kırılma yaşandığında, literatürdeki dilin nasıl “mutasyona uğradığı” YZ algoritmalarıyla somut bir şekilde kanıtlanabilir.
4. Ağ analizi (network analysis) ve görünmez bağlar
Bilim insanları arasındaki mektuplaşmalar, referanslar ve kurumsal bağlar devasa bir ağ oluşturur.
- Entelektüel Etki Haritaları: Bir düşünürün fikirlerinin hangi rotaları izleyerek yayıldığını, kimlerden etkilendiğini ve kimleri etkilediğini görselleştiren etkileşim haritaları oluşturulabilir.
- Gizli Aktörlerin Keşfi: Metinlerde adı sık geçmeyen ama ağın kilit noktalarında duran “görünmez asistanlar” veya “yerel aracılar” bu analizlerle saptanabilir.
5. Dijital restorasyon ve kayıp metin tahmini
- Tahminleme: Eksik veya hasar görmüş el yazmalarında, metnin geri kalanının dil yapısı ve konu akışına bakarak YZ, eksik kısımlar için yüksek olasılıklı tamamlama önerilerinde bulunabilir (Large Language Models – LLM kullanımı).
- Görsel Restorasyon: Tarihi teknik çizimlerin veya eski laboratuvar fotoğraflarının netleştirilmesi ve dijital ortamda üç boyutlu modellere dönüştürülmesi sağlanabilir.
Bir “dijital asistan” olarak YZ
Bilim tarihçisi için asıl katma değer, YZ’nin hipotez test etme sürecinde ortaya çıkar. Örneğin, “Türk bilim dünyasında Modern Fizik’e geçişte klasik medrese geleneğinin etkisi sanılandan daha mı fazlaydı?” gibi bir sorunun cevabını, binlerce sayfalık metni YZ’ye taratarak sayısal verilere dayandırmak suretiyle edinmek mümkündür.
Bu teknolojiler, tarihçinin yerini almaktan ziyade, onun “hamallar gibi” veri toplama ve tasnif etme yükünü hafifletip, asıl işi olan yorumlamaya daha fazla vakit ayırmasını sağlar.
Bir örnek: Bilim tarihi tezleri
Daha önce yayımlamış olduğumuz Cumhuriyet Dönemi’nde Bilim ve Teknoloji Literatürü (1923-2023) adlı araştırmada[3] yer alan ve 1993-2024 yılları arasında Türkiye’de yapılan bilim tarihi tezlerinin başlıklarını içeren listeye ilişkin olarak GEMİNİ’ye şu soru yöneltilmiştir:
“Bu listeye göre, söz konusu araştırmalardaki genel eğilimler konusunda ne söyleyebilirsiniz?”
Yanıt şöyledir:
Paylaştığınız 1993-2024 yılları arasındaki bu kapsamlı liste, Türkiye’deki bilim tarihi çalışmalarının yaklaşık otuz yıllık serüvenini ve akademik odak noktalarının nasıl evrildiğini çok net bir şekilde ortaya koyuyor.
Bu listeye dayanarak saptayabileceğimiz temel eğilimler ve konu başlıkları şunlardır:
1. Odak noktası: Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçiş ve modernleşme
Tezlerin büyük çoğunluğu (neredeyse %70’i), 19. yüzyılın sonu (1908 ve sonrası) ile Cumhuriyet’in ilk dönemlerine (1923-1950/60) odaklanıyor.
- Kurumsallaşma: İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi, TÜBİTAK, gözlemevleri ve enstitülerin kuruluşu en popüler temalardan biridir.
- Süreklilik ve Kopuş: Bilimsel bilginin imparatorluktan ulus devlete nasıl devredildiği, “İlm-i Ruh”tan modern psikolojiye geçiş gibi başlıklarla (Örn: Mehmet Akçaöz, 2023) yoğun şekilde işlenmiştir.
2. Disipliner dağılım: Tıp ve fenden sosyal bilimlere kayış
Başlangıçta daha çok “pozitif” bilimlerin tarihine odaklanılırken, zamanla sosyal bilimlerin tarihine ilginin arttığı görülüyor:
- Pozitif Bilimler: Matematik (Kerim Erim, Mehmed İzzet), Fizik ve Astronomi geleneksel ağırlığını koruyor.
- Tıp ve Eczacılık: İlaç yapımı, veterinerlik tarihi ve psikiyatri tarihi (Örn: Tarık Tuna Gözütok, 2019) istikrarlı bir alandır.
- Sosyal Bilimlerin Doğuşu: 2010’dan sonra psikoloji, sosyoloji ve iktisat disiplinlerinin Türkiye’deki tarihsel gelişimi (Örn: Şebnem Gelmedi, 2023) dikkat çekici bir yükselişe geçmiştir.
3. Biyografi ve şahsiyet merkezli çalışmalar
Türkiye’deki bilim tarihi ekolünün (Aydın Sayılı geleneğinin de etkisiyle) “öncü isimleri” incelemeye verdiği önem listede çok belirgindir.
- Klasik İsimler: Aydın Sayılı, Adnan Adıvar, Fuat Sezgin, Kerim Erim.
- Fikir İnsanları: Mustafa Şekib Tunç, Mustafa Rahmi Balaban gibi isimler üzerinden disiplinlerin yerelleşme süreci incelenmiştir.
4. Bilim-siyaset-toplum ilişkisi
Araştırmalar sadece teknik metinleri değil, bilimin toplumsal ve siyasal bağlamını da daha fazla sorgulamaya başlamıştır:
- Bilim ve İdeoloji: “Barış İçin Atom Programı” (Kaan Ata, 2012) veya “Politika ve Felsefe Olarak Biyoloji” (Murat Yolun, 2017) gibi tezler, bilimin devlet politikalarıyla nasıl iç içe geçtiğini gösteriyor.
- Akademik Göç: Alman akademisyenlerin Türkiye’ye gelişi (Handan Çam, 2012) gibi konularla küresel hareketliliğin yerel bilime etkisi de çalışılmıştır.
5. Yeni arayışlar ve sıradışı kaynaklar (2020 sonrası)
Listenin son yıllarına gelindiğinde, araştırmacıların daha özgün kaynaklara ve güncel sorunlara yöneldiği görülüyor:
- Popüler Kültür ve Medya: Çocuk dergileri (Ayşegül Kutluca, 2023) ve gazete reklamları (Selin Dik, 2024) üzerinden bilim ve teknoloji tarihini okuma çabası, metodolojik bir yeniliktir.
- Bilimkurgu ve Sözdebilim: Bilimkurgu türünün doğuşu veya sözdebilim (pseudoscinece) uygulamaları (Anooshirvan Miandji, 2019) gibi konular, alanın sınırlarının genişlediğini göstermektedir.
- Güncel Krizler: COVID-19 ve kapitalist üretim tarzı ilişkisi (Muzaffer Gül, 2024), bilim tarihinin “yaşayan tarih” ve ekonomi-politik ile bağını kurma eğilimini yansıtmaktadır.
6. Görünmezliğin kırılması: Bilim kadınları
Günseli Naymansoy’un (2009) “Türkiye’de Bilim Kadınları” çalışması, alandaki toplumsal cinsiyet dengesinin de bir araştırma nesnesi haline geldiğini gösteren önemli bir dönemeçtir.
Özetle: Türkiye’de bilim tarihi araştırmaları; kurumsal ve biyografik anlatılardan, bilimin sosyolojisine, epistemolojik tartışmalara ve disiplinlerin felsefî arka planına doğru evrilen bir grafik çizmektedir. 1990’larda daha çok “Ne oldu?” sorusuna yanıt aranırken, 2020’lerde “Neden bu şekilde inşa edildi?” sorusunun (konvansiyonalizm, ideoloji, ekonomi-politik üzerinden) daha fazla sorulduğu söylenebilir.
[1] Bu yazı, GEMİNİ yapay zekâ modeli ile hazırlanmıştır.
[2] Son günlerde “Üretken Yapay Zekâ” olarak kullanılmaya başlanmıştır.
[3] Remzi Demir, Cumhuriyet Dönemi’nde Bilim ve Teknoloji Literatürü (1923-2023), İstanbul 2026, s. 97-101.
