Eşref Şevki kimdi? Hemen araştırmaya giriştim; ama elimin altında bulunan Türk Sosyoloji Tarihi ile ilgili araştırmalarda bu isme tesadüf edemeyince çok şaşırdım.
Prof. Dr. Remzi Demir
Ankara Üniversitesi Felsefe Bölümü Bilim Tarihi Anabilim Dalı
Türkiye’nin saygın sosyal psikologlarından Turhan Yörükân’ın (1927) Sosyolojik ve Sosyal Psikolojik Görüş Açısıyla Şehir, Konut ve Mahremiyet adlı eserinin sayfalarını karıştırırken daha önce ismin hiç duymadığım bir bilgine rast geldim: Eşref Şevki (Eshref Shevky)!
Yörükân, kitabının “Geleneksel ve Yeni-Marksçı Görüşler Açısından Şehirleşme ve Şehir” başlığını taşıyan bölümünün bir yerinde,
“Şehirsel yapı incelemesiyle, bir Türk şehir sosyoloğu olan Eşref Şevki (Eshref Shevky) ile Marilyn Williams’ın gene Eşref Şevki ile Wendell Bell’in geliştirdiği sosyal saha analizi metodunu birlikte kullanarak Anderson ve Egelend tarafından yapılmış olan bir araştırma, bu üç teoriyi birbirine yaklaştıran bir sonuç elde etmiştir.”
diyor ve dipnotta Eşref Şevki’nin meslektaşları ile birlikte yayımlamış olduğu araştırmaların isimlerini veriyordu:
Eshref Shevky ve Marilyn Williams, The Social Areas of Los Angeles, Berkeley, CA: University of California Press, 1949.
Eshref Shevky ve Wendel Bell, Social Area Analysis, Stanford, CA: Stanford University Press, 1955.[1]
Buradaki anlatımdan şehir sosyolojisi çalışmalarında “sosyal alan analizi”nin önemli bir kuram olduğunu çıkarsamıştım; ama beni daha ziyade “Eshref Shevky” ismi ilgilendirmişti.
Eşref Şevki kimdi?
Hemen araştırmaya giriştim; ama elimin altında bulunan Türk Sosyoloji Tarihi ile ilgili araştırmalarda bu isme tesadüf edemeyince çok şaşırdım; çünkü California ve Stanford Üniversiteleri gibi saygın kurumların yayınevlerinde basılmış kitapları olan bir Türk bilgini, nasıl olur da gözden kaçmış olurdu?
Bunun üzerine bir meslektaşımın yönlendirmesiyle kendisinden daha tanınmış olan ağabeyi Mehmet Ali Şevki Bey ile ilgili yayınlara odaklandım ve sonunda Nurettin Şazi Kösemihal’in bu yayınlardan birine yazmış olduğu Önsöz’de bazı bilgi kırıntılarına ulaştım.[2] Buna göre, Eşref Şevki’nin babası Defter-i Hakanî muhasebecisi Mehmet Şevki Efendi (1843 Arapkir-1898) ve annesi ise Fatma Fitnat Hanımdır (1857 İstanbul-1937). Üç erkek kardeştirler: En büyükleri edebiyat öğretmeni Ömer Âdil Bey (1871-1933)[3], ortancası Mehmet Ali Şevki Bey (1882-1963), en küçükleri -yani Eşref Şevki Bey-ise “California Üniversitesi sosyoloji ve antropoloji profesörü Dr. Ahmed Eşref Bey’dir (1893-1969). Aile sonradan Sevündük soyadını almıştır. Öyle anlaşılmaktadır ki üç kardeş de Prens Sabahaddin’in (1878-1948) görüşlerinden etkilenmiş ve İstanbul’da iken “İlm-i İctimâ’” (Science Sociale) yaklaşımı çerçevesinde sosyolojik araştırmalar ve yayınlar yapmıştır.
Yine bu kaynaktan öğreniyoruz ki Kösemihal, Dr. Ahmet Eşref’i ABD’de bulunduğu 1958-1959 yıllarında Los Angeles Üniversitesi’ndeki ofisinde ziyaret etmiş ve kendisiyle uzun görüşmeler yapmıştır.[4]
Bilindiği üzere, Mehmet Ali Şevki, 1918’de Meslek-i İctimâ’î Cemiyeti’ni kurmuş ve 1919-1920 yıllarında Meslek-i İctimâ’î dergisini yayımlamıştır; 6 sayı çıkabilen bu dergide kardeşleri Ömer Âdil ile Ahmed Eşref’in makaleleri de basılmıştır.
Ahmed Eşref’in makaleleri şunlardır:
“Köylü ve Rençber Olmayan Çiftçi Ahmed Eşref Bey’in Amerika Mektuplarından (1)”, Meslek-i İctimâ’î, Sayı 4, s. 121-124.
“İngiltere’de İlk Üç Ay-1”, Meslek-i İctimâ’î, Sayı 5, s. 150-164.
“Kabiliyet-i İctimâ’iyyeyi Arttırmak İçin, Anglo-Sakson Muhîtinden İstifade Yolunda-2”, Meslek-i İctimâ’î, Sayı 6, s. 188-199.[5]
Bu makalelerden, söz konusu Mütâreke yıllarında, Ahmed Eşref’in yurtdışında (İngiltere ve ABD’de) bulunduğu ve yazılarını oralardan gönderdiği çıkarsanabilir.
Ahmet Eşref, muhtemelen İstanbul’da Mekteb-i Tıbbiye’yi (Tıp Fakültesi’ni) bitirmiş ve ABD’ye gittiğinde de, bir süre hekim olarak çalışmıştır. 1922 yılında Stanford Üniversitesi’nden “Deneysel Tıp” alanında doktora derecesi alarak “Richard Shevky, Ph.D.” unvanıyla tıp literatürüne girmiştir. Bu adla yapılmış müşterek bir makalenin künyesi şöyledir:
Ernest C. Dickson ve Richard Shevky, “Botulism. Studies on the Manner in which the Toxin of Clostridium Botulinum Acts Upon the Body”, Journal of Experimental Medicine, Cilt 37, Sayı 5, 1 Mayıs 1923, s. 711-731.
Bir süre sonra Ahmed Eşref yeniden sosyoloji araştırmalarına yönelmiş ve bu defa babasının adını ekleyerek ismini Eşref Şevki yapmıştır. Hikâyenin bundan sonrasını California Üniversitesi’nden meslektaşı Peter A. Orleans’ın The American Sociologist adlı dergide yazmış olduğu bir “elogium” ile tamamlamak mümkündür:
“Uzun süren bir hastalığın ardından, Los Angeles’taki California Üniversitesi (UCLA) emekli sosyoloji profesörü Eshref Shevky, 13 Ekim 1969 gecesi Kaliforniya, Altadena’da vefat etmiştir. Geride eşi Elizabeth’i bırakan Shevky, hem dostları hem de meslektaşları tarafından sakin insaniyeti ve titiz, girift akademik çalışmalarıyla hatırlanacaktır.
Profesör Shevky, Şubat 1893’te İstanbul’da, kamu hizmetinde uzun ve seçkin bir geçmişe sahip Türk bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Ailesinde pek çok önemli kamu görevlisi bulunmaktadır: Bir büyük amcası Maliye Nezareti görevlisiydi; babası Mehmet Şevki, Osmanlı Donanması’nın saymanı ve daha sonra Kadastro Tetkik memuruydu; bir amcası ise Suriye Valisi olarak görev yapmıştır. Erkek kardeşlerinden biri İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin ilk üyelerindendir; bir diğeri ise eğitimci, sosyal tarihçi ve yazardır. Aile fertleri, Prens Sabahattin önderliğindeki Adem-i Merkeziyetçi Hareket’in üyeleriydi. Bu hareketin temel özellikleri şunlardır: Alfabe Reformu’nu (Yeni Dil Hareketi) başlatmışlardır.[6] Fransız sosyoloji ekolü Le Play’in belirli formülasyonlarını benimsemişlerdir. Profesör Shevky’nin erken entelektüel gelişimi bu çerçevede oluşmuştur. Shevky’nin kardeşi Mehmet Ali Şevki, Le Play’in monografik çalışma yönteminin Türk toplumuna uygulanmasını organize etmiş ve İstanbul Üniversitesi’nde bir deneysel sosyoloji programının kurulmasında etkili olmuştur. Profesör Shevky’nin alan çalışmalarındaki (area studies) çıraklık dönemi, Anadolu’daki (Küçük Asya) bu ilk dönem sosyolojik çalışmalarla bağlantılı olarak başlamıştır.
Profesör Shevky, ABD’deki Stanford Üniversitesi’nde deneysel tıp alanında çalıştığı yıllarda, [bölge çalışmalarına olan ilgisi] birkaç yıl boyunca arka planda kaldı. 1922 yılında Stanford Üniversitesi tarafından bu alanda doktora derecesine layık görüldü. Müteakiben, bölge çalışmalarının kuramı ve pratiğine yönelik daha önceki ilgisi yeniden canlandı ve New Mexico’daki Tewa Havzası çalışmasının direktörü oldu. 1935’ten 1941’e kadar ABD Toprak Koruma Servisi’nin Güneybatı Bölgesi Ekonomik Araştırmalar Bölümü Başkanı olarak görev yaptı ve bu sürenin bir kısmında Kurumlararası Rio Grande Komitesi’nin bir üyesiydi. 1940 yılında Profesör Shevky, Meksika’nın Patzcuaro kentinde düzenlenen Birinci Amerika Kıtası Yerli Yaşamı Konferansı’na katılan resmi Amerikan delegasyonuna teknik danışman olarak hizmet verdi. 1945’te Sosyal Bilim Araştırma Konseyi’nin Pasifik Kıyısı Toplum Çalışmaları Komitesi’ndeki üniversite dışından tek üyeydi.
1944’ten 1949’a kadar Profesör Shevky, Los Angeles’ın sosyal alanları üzerine olan çalışmasının hazırlandığı Haynes Vakfı’nda sosyolog olarak görev yaptı. İlk kez Marilyn Williams ile ortaklaşa kaleme aldığı (1949) The Social Areas of Los Angeles kitabında yayımlanan klasik sosyal alan analizi formülasyonu, kent sosyolojisi alanındaki bilimsel çalışmalar üzerinde derin bir etki yaratmıştır. Sonraki yayınlarda genişletilen ve rafine edilen bu çalışma, en son F. Lancaster Jones’un Avustralya’nın Melbourne kenti üzerine yaptığı bir analiz olan Dimensions of Urban Social Structure (1969) adlı ayrıntılı çalışmasında kabul görmüştür. Profesör Shevky’nin çalışmasının kuramı ve metodolojisi dünya çapında çeşitli kültürel ortamlarda yeniden uygulandıkça (replikasyon), yaratıcı bilimsel çalışmalarının ufuk açıcı önemi giderek daha belirgin hale gelmiştir.
1950 yılında U.C.L.A. (California Üniversitesi, Los Angeles) öğretim kadrosuna atanmasıyla birlikte Profesör Shevky, üniversitenin Orta Doğu Bölge Çalışmaları Programı’nın organizasyonu ve geliştirilmesine yardımcı olma gibi zorlu bir göreve girişti. O dönemde, Orta Doğu’ya dair derin yerel bilgisini Amerikan sosyolojisinin çağdaş teknikleri ve araştırma taktikleriyle birleştirebilen Batı Yarımküre’deki en önde gelen sosyolog olarak tanınıyordu. U.C.L.A.’deyken, Antropoloji ve Sosyoloji Bölümü bünyesinde Orta Doğu üzerine mükemmel ve sıra dışı bir ders serisi başlatmış ve dersler vermiştir.
Profesör Shevky, ölüm yılına kadar üniversite işlerinde aktif kalmıştır. En son araştırması, Profesör Leo Grebler yönetiminde yürütülen, Güneybatı’daki Meksika kökenli Amerikalı nüfus üzerine gerçekleştirilen büyük bir çalışmanın parçasıydı.
Profesör Shevky’nin kariyeri, akademik geleneğin farklı unsurlarının en iyi örneklerini bünyesinde toplar. Kendisini, insanlık durumunun en acil bazı sorunlarının pratik çözümüne ve bu durumun karmaşıklıklarına dair kavramsal anlayışımızın ilerletilmesine aynı şevkle adamıştır. Ancak her şeyden öte, bilgeliği ve hem sınıfta hem de sahada sergilediği nazik ve ferasetli tavrıyla hatırlanacaktır.”[7]
“Eşref Şevki Arşivi” (Shevky (Eshref) Papers, 1945-1970), bugün UCLA Library Special Collections’da 8 kutu içinde muhafaza edilmektedir.
[1] Turhan Yörükân, Sosyolojik ve Sosyal Psikolojik Görüş Açısıyla Şehir, Konut ve Mahremiyet, 2. Baskı, Anakara 2024, s. 11.
[2] Kösemihal’in bu Önsöz’ü şu eser içinde yer almaktadır: Mehmet Ali Şevki, Osmanlı Tarihinin Sosyal Bilimle Açıklanması ve Öteki Makaleleri, Hazırlayan: Dr. Muzaffer Sencer, İstanbul 1968, s. 7-23.
[3] Yine bu kaynaktan öğreniyoruz ki Ömer Âdil Sevündük, 1897’de gizli hürriyet hareketine katılma suçuyla tutuklanmış, uzun muhakemelerden sonra birçok gençle birlikte Trablus’a sürülmüş, oradan Mısır’a kaçmıştır. Ömer Âdil ile kardeşi Mehmet Ali Şevki, Meşrutiyet’in ilanından sonra Prens Sabahattin’i tantanayla karşılayan heyette yer almıştır; bkz., Kösemihal, s. 9.
[4] Kösemihal, s. 8.
[5] Özden, s. 68-69.
[6] Burada kasıt nedir, anlaşılmamıştır.
[7] Peter A. Orleans, “Eshref Shevky (1893-1969)”, The American Sociologist, Cilt 5, Sayı 4, Kasım 1970, s. 383-384.
