İnsanlar Akdeniz’i kurutup dev bir tuz gölüne dönüştürseydi ne olurdu? Yaban hayatı hayatta kalır mıydı ya da ne kadar zamanda kendini toparlayabilirdi? Bunlar son derece teorik sorular gibi görünebilir, ancak araştırmalar gösteriyor ki 5,5 milyon yıl önce, Miyosen döneminin sonunda, doğal güçlerin basit bir sonucu olarak Akdeniz kurumuştu.
Daniel García-Castellanos
Çeviri: Okan Nurettin Okur
1970’lerden bu yana, birkaç nesil deniz jeologu ve jeofizikçi Akdeniz’in derinlerinde gömülü olan bir ila üç kilometre kalınlığında bir tuz tabakasının varlığını doğrulamışlardır. Bu, Akdeniz’in dünyanın geri kalan okyanuslarından izole edildiği kısa bir döneme tanıklık eden neredeyse bir milyon kilometreküplük tuzdur. Jeolojik açıdan kısa bir dönemdir, çünkü yaklaşık 190.000 yıl sürmüştür. Sebebi ise levha tektoniğiydi. Bugün her yıl iki santimetreye kadar yaklaşmaya devam eden iki kıta arasında sıkışan Akdeniz havzasının Atlantik’le bağlantısı kesildi. Bölgenin kurak iklimi nedeniyle suları hızla buharlaştı ve geride büyük miktarda tuz bıraktı. Messinian tuzluluk krizi (Messinian Miyosen’in son dönemidir) olarak bilinen bu olay, 65 milyon yıl önce uçamayan dinozorları yok eden ve Mesozoik dönemi sona erdiren meteordan bu yana Dünya’nın yaşadığı en büyük yok oluş olayıdır.
Akdeniz ile Atlantik arasındaki son bağlantı kanalının kapanması, 5,96 milyon yıl önce Messiniyen tuzluluk krizine yol açmıştır. Eskiden Akdeniz’e dökülen nehirler kıtanın kenarlarında derin boğazlar açmıştır. Buharlaşma sularda tuz doygunluğuna ve bir kilometreden daha kalın tuz tabakalarının çökelmesine neden olmuştur. Kuruyan denizin en derin kısımlarında sadece göller kalmıştır.
İlk sorumuzu yanıtlamak için jeomühendislik deneylerine gerek yoktur. Peki bu büyüklükte bir çevresel kriz karşısında deniz yaşamı ne kadar dirençlidir?
Bu sorunun yanıtı, Viyana Üniversitesi’nden Konstantina Agiadi liderliğinde 28 bilim insanının işbirliğiyle yürütülen bir çalışma sonucunda Science dergisinde yayımlandı.
Akdeniz’de 12 ila 3,6 milyon yıl öncesine ait tüm fosil örneklerinin bir araya getirilmesiyle elde edilen sonuçlar, Akdeniz’in bağlantısı kesildiğinde yerli deniz yaşamının neredeyse yok olduğunu ve daha sonra Atlantik türlerinin yeniden kolonileşmesiyle bugünküne daha benzer bir Akdeniz faunasının ortaya çıktığını gösteriyor.
Yerli, soyu tükenmiş ve göçmen türler
750’den fazla bilimsel makaleden elde edilen bilgileri istatistiksel olarak analiz ederek, Akdeniz’de yaşayan toplam 4.897 deniz türünü belgeleyebildik. Krizden önce 779 tür endemik tür olarak kabul edilebilirdi (yani sadece Akdeniz’de belgelenmişti). Bunlardan sadece 86’sı tuzluluk krizinden sonra hala mevcuttu. Bu dehşet verici çevresel değişimden önce Akdeniz’de bol miktarda bulunan tüm tropikal mercanlar yok oldu. Ancak, görünüşe göre endemik olan bazı sardalya türleri hayatta kalmayı başarmıştır. Günümüz manatileri ve dugonglarıyla (deniz inekleri olarak da bilinir) akraba bir deniz memelisi olan sirenian da hayatta kalmayı başarmıştır.
Fosil kayıtları sınırlı ve parçalı olduğundan, bu türlerin hepsinin endemik olduğundan veya Akdeniz dışında hayatta kalamayacaklarından emin olamayız; dolayısıyla çalışmamızı çok sayıda türün istatistiklerine dayandırmanın değeri ortaya çıkmaktadır. Ancak endemik olanlar için, nerede hayatta kalmayı başardılar ve tuz seviyeleri ile sıcaklıktaki radikal artıştan kaçınmak için hangi sığınakları buldular? Bu sorular hala cevapsız, ancak popülasyonlardaki değişikliklerin yeni ortama hızlı adaptasyonundan ziyade, Akdeniz’in yeniden sular altında kalmasının ardından Atlantik türlerinin yer değiştirmesinin bir sonucu olduğunu tespit edebildik. Başka bir deyişle, yaşamın uyum sağlamak için yeterli zamanı olmadı ve nesli tükenen türlerin yerini Akdeniz’e göç eden Atlantik türleri aldı.
Büyük beyaz köpekbalığı ve yunus gibi bazı ikonik türler Akdeniz’de ancak krizden sonra ortaya çıkmıştır. Daha da ilginci, Batı Akdeniz’deki mevcut fauna zenginliği ancak yeniden su basmasından sonra ortaya çıkmıştır. Daha önce Doğu Akdeniz (İyonya ve Levanten Denizleri) daha fazla sayıda farklı türe sahipti.
Kitlesel yok oluş üzerine dersler
Akdeniz’in izolasyonunun fauna ve florası üzerindeki etkisi felaketle sonuçlanmış, ekosistemlerinin çoğu yok olmuştu. Araştırmamızdan elde ettiğimiz bir diğer önemli bulgu da tür sayılarının toparlanmasının 1,7 milyon yıldan fazla sürmüş olmasıdır. Akdeniz ekosistemlerinin zenginliğindeki bu yavaş iyileşme, yaban hayatının bu büyüklükteki bir yok oluş olayına nasıl tepki verdiğine dair ilk ayrıntılı ölçümü sağlamaktadır.
Akdeniz Atlantik’e yeniden bağlandığında, dünya okyanuslarındaki devasa tür rezervi tarafından yeniden dolduruldu, ancak yine de Akdeniz’in ekosistemlerinin zenginlik açısından toparlanması milyonlarca yıl aldı.
Akdeniz’in bugünkü biyolojik çeşitliliği, çok sayıda endemik türün varlığı sayesinde oldukça yüksektir. Elde ettiğimiz sonuçlar, altı milyon yıl önce de durumun böyle olduğunu, ancak Atlantik ile bağlantısı kesildiğinde bu endemik türlerin büyük çoğunluğunun yok olduğunu göstermektedir. Belki de bu çalışmadan çıkarılan bir başka ders de, jeomühendislik projelerinin mevcut emisyon oranımızı ve ekosistem tahribatımızı sürdürmemizi sağlayabileceğine inanmak ne kadar cazip olursa olsun, Dünya’nın jeolojik geçmişinin herhangi bir deneyden daha fazlasını ortaya koyacağıdır.
Akdeniz Atlantik’e yeniden bağlandığında, dünya okyanuslarındaki devasa tür rezervi tarafından yeniden dolduruldu, ancak yine de Akdeniz’in ekosistemlerinin zenginlik açısından toparlanması milyonlarca yıl aldı. Şu anda yaşanmakta olan küresel ölçekli değişimden sonra deniz yaşamının toparlanmasının ne kadar süreceğini henüz kimse bilmiyor.
Kaynak:
https://theconversation.com/5-5-million-years-ago-the-mediterranean-dried-out-with-sobering-lessons-for-humanity-today-new-research-237428
Son Erişim Tarihi: 02.11.2024
