Sessiz çığlıklar: Türkiye’nin yok olma tehlikesi altındaki memelileri

Memeliler, canlılar dünyasının en karmaşık fizyolojik sistemlerine sahip omurgalılar sınıfıdır. Dünyada yaklaşık 6.500 türü bulunan ve canlılar âleminin evrimsel süreçte ulaştığı en gelişmiş organizmalardan bazılarını içermektedir. İnsanlar da dâhil olmak üzere tüm memeliler, belirli temel biyolojik özelliklerle birbirlerinden ayrılmadan aynı sınıfta toplanmaktadırlar.

Emre Çevik

Memelileri memeli yapan nedir?

Memelilerin (sınıf: Mammalia) en ayırt edici özelliği, isminden de anlaşılacağı gibi dişilerinin yavrularını süt bezleriyle (mammae) beslemesidir. Bu özellik, yavruların erken gelişim sürecinde yüksek enerjiye sahip bir besinle beslenerek hayatta kalma şansını artırmaktadır. Bunun dışında memelileri diğer omurgalılardan ayıran bazı karakteristik özellikler şunlardır:

• Kıl ve tüy örtüsü: Vücut yüzeylerinde, en azından yaşamlarının bir döneminde, kıllar bulunur. Bu yapı, ısı yalıtımı sağlar ve bazı türlerde kamuflaj ya da iletişim aracı olarak görev görür.
• Endotermi (sıcakkanlılık): Vücut sıcaklığını sabit tutabilme yeteneği, memelilerin çok çeşitli iklim koşullarında yaşamalarına olanak tanır.
• Dört odacıklı kalp: Kanın oksijenli ve oksijensiz olarak tamamen ayrılmasını sağlar; bu da enerji verimliliğini artırır.
• Gelişmiş beyin ve duyusal sistemler: Özellikle neokorteksin gelişmişliği, sosyal davranışlar, problem çözme ve öğrenme kapasitelerini artırır. Yunuslar, filler ve primatlar gibi bazı türler, soyut düşünme ve öz farkındalık (self-awareness) gibi ileri düzey bilişsel yetenekler gösterebilir.
• Diyafram: Akciğerlerin verimli çalışmasını sağlar ve sadece memelilerde bulunur.
• Diş farklılaşması (heterodonti): Kesici, köpek ve azı dişleri farklı görevler üstlenir; bu da memelilerde çeşitli beslenme şekillerine olanak tanır

Memelilerin çeşitliliği ve evrimsel uyum süreci

Memeliler; karada, suda ve havada yaşamaya uyum sağlamış olağanüstü bir çeşitliliğe sahiptir. Balinalar ve yunuslar gibi denizel memeliler tamamen suda yaşarken, yarasalar gibi uçabilen memeli grupları da bulunmaktadır. Bu sınıfta yer alan kemiriciler (Rodentia) ise tür sayısı bakımından en kalabalık memeli takımını oluşturmaktadır. Bu takımda yer alan canlılar, hem ekosistem döngüleri hem de tarım ekonomisi açısından önemli etkiler doğurmaktadır.

Fosil kayıtları bakımından memelilere bakıldığında, yaklaşık 200 milyon yıl önce Mezozoik Çağ’da ilk kez ortaya çıktığı görülmektedir. Hatta memeliler, Jura Dönemi’nde yaşamış olan Therapsida üyelerinin soyundan gelmektedir. Ancak modern memelilerin büyük bölümü, dinozorların yok olmasından sonra başlayan Tersiyer Dönemi’nde hızla çeşitlenmiştir.

Türkiye’de memeli çeşitliliği ve ekolojik önemi

Türkiye’de 160’ın üzerinde kara memelisi türü bulunmaktadır. Bunların bazıları Avrupa’da çok nadir görülürken bazıları sadece Türkiye’de yaşamaktadır (endemikler). Bu zengin coğrafyada yer alan memelileri gruplandıracak olursak

Başlıca gruplar:

• Etoburlar (Carnivora): Kurt (Canis lupus), Ayı (Ursus arctos), Vaşak (Lynx lynx), Çakal (Canis aureus), Yaban Kedisi (Felis silvestris), Porsuk (Meles meles).
• Otoburlar ve çift toynaklılar: Ceylan (Gazella subgutturosa), Karaca (Capreolus capreolus), Yaban Keçisi (Capra aegagrus), Alageyik (Dama dama).

• Yarasalar (Chiroptera): Türkiye’de 30’dan fazla tür.

• Kemiriciler (Rodentia): Sincap (Sciurus anomalus), Kör Fare (Spalax leucodon), Tarla Faresi.

• Deniz memelileri: Akdeniz Foku (Monachus monachus), çeşitli Yunus türleri, Mutur (Phocoena phocoena).

Nesli tehlike altında olan Türk Memelileri

Türkiye’de bazı memeli türleri, IUCN Kırmızı Liste ve ulusal izleme programlarına göre “Tehlikede” ya da “Kritik Tehlikede” statüsünde yer almaktadır. Bu türler, hem bilimsel çalışmaların hem de kamuoyunun gündeminde önemli yer tutmakta ve birçok kez haberlere konu olmaktadır. Bu canlılara bakacak olursak

Anadolu Parsı (Panthera pardus tulliana)

Türkiye’ye özgü leopar alt türüdür. Uzun yıllar boyunca neslinin tükendiği düşünülmüştür. Ancak son yıllarda Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde elde edilen fotokapan görüntüleri bu güçlü yırtıcının hâlâ yaşadığını ortaya koymuştur. Bundan dolayı 2023 yılında Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, “Anadolu Parsı Eylem Planı”nı devreye soktu. Bu kapsamda parsların korunması için Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından izleme çalışmaları yürütülmekte, potansiyel yaşam alanlarında av baskısını azaltmak ve habitat bütünlüğünü korumak amacıyla çeşitli planlamalar yapılmaktadır. Ancak türün geleceği ne yazık ki insan-pars çatışmasının en aza indirilmesine ve yaşam alanlarının kesin koruma altına alınmasına bağlıdır.

Akdeniz Foku (Monachus monachus)

Türkiye kıyılarında karşılaşılan en nadir ve tehdit altındaki deniz memelilerinden biridir. Özellikle Muğla, Antalya, Mersin ve İzmir kıyılarındaki kayalık mağaralarda yaşamaktadır. Yoğun turizm baskısı, kıyı yapılaşması ve deniz kirliliği bu türün başlıca tehditleri arasındadır. 1990’lardan bu yana SAD-AFAG (Akdeniz Foku Araştırma Grubu) başta olmak üzere sivil toplum ve kamu kurumlarının iş birliğiyle önemli koruma adımları atılmıştır: Mağaraların girişine insan erişimini sınırlandırma, foklara ait yaşam alanlarını tescil ettirme ve toplumsal farkındalık kampanyaları gibi çok yönlü bir yaklaşımı içermektedir. Ayrıca 2021 yılında güncellenen Ulusal Akdeniz Foku Eylem Planı, fokların yaşam alanlarını korumakla kalmayıp denizel biyoçeşitliliğin bütüncül yönetimi açısından da yol haritası niteliğindedir.

Vaşak (Lynx lynx)

Özellikle Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu’daki ormanlık ve dağlık alanlarda yaşamını sürdürmektedir. Tür, insan yerleşimlerine yaklaşmamakta ve çoğunlukla gececil (noktürnal) olduğu için gözlenmesi zordur. Ancak ormanların parçalanması, yol projeleri ve kaçak avcılık gibi etkenler, türün yayılışını tehdit etmektedir. Vaşakların korunması için öncelikle yaşam alanlarının korunması, ormanlık bölgelerdeki yol geçişlerinin planlanması ve korunan alan ağının genişletilmesi önem arz etmektedir.

Çizgili Sırtlan (Hyaena hyaena)

Genellikle kayalık ve kurak alanlarda yaşar. Bu tür, ekosistemde leşçiliği sayesinde doğal temizlikçi görevini üstlenmektedir. Ancak yerel halk arasında olumsuz bir algıya sahip olması, sık sık öldürülmesine neden olmaktadır. Sırtlanın korunabilmesi için halkın bilinçlendirilmesi ve türün biyolojik önemi hakkında bilgi verilmesi hayati önem taşır. Ayrıca fotokapan izleme projeleri ve popülasyon dinamiklerini anlamaya yönelik saha çalışmaları bu koruma stratejilerini desteklemektedir.

Yaban Keçisi (Capra aegagrus)

Ege ve Doğu Anadolu bölgelerinde sarp kayalıklarda yaşayan bu tür, genellikle kaçak avcılıkla karşı karşıya kalır. Yaban keçileri aynı zamanda bazı av turizmi uygulamalarının da hedefi olmuş, bu durum kontrolsüz avlanmayı beraberinde getirmiştir. Koruma planları kapsamında, av kotalarının bilimsel verilere dayandırılması, dağlık alanlarda koruma timlerinin etkinleştirilmesi ve yaban hayatı kameralarıyla türün izlenmesi sağlanmaktadır.

Hatay Dağ Ceylanı (Gazella gazella)

2009 yılında, bu türün doğal yaşam alanlarının tehdit altında olması nedeniyle Tarım ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü (DKMP) tarafından Hatay Dağ Ceylanı Yaban Hayatı Geliştirme Sahası ilan edilmiştir. Bu alan yaklaşık 13.000 hektarlık bir bölgeyi kapsar ve ceylanların doğal yaşam döngüsünü sürdürebileceği şekilde otlatma baskısından arındırılmış, gözetim altında, insan faaliyetlerinden mümkün olduğunca uzak tutulmuştur. 2014 yılında Kırıkhan’da kurulan Ceylan Üretme İstasyonu, türün kontrollü üretimi ve doğaya salımı açısından kritik bir rol oynamaktadır. DKMP ve yerel üniversitelerin ortaklığında fotokapanlarla düzenli popülasyon takibi yapılmakta, bireylerin sayısı, davranışları ve hareketlilikleri izlenmektedir. Gelişmiş izleme sistemleriyle kaçak avcılık riski azaltılmakta; aynı zamanda ekolojik veriler uzun vadeli koruma planlamalarında kullanılmaktadır.

Urfa Ceylanı (Gazella subgutturosa)

Şanlıurfa gibi yarı kurak bölgelerde yaşayan Urfa Ceylanları, hızla daralan doğal bozkır habitatlarında hayatta kalmaya çalışmaktadır. TİGEM’e bağlı Ceylanpınar Tarım İşletmesi’nde koruma altına alınmış ve kontrollü üretim ile doğaya geri kazandırılma programları uygulanmaktadır. Bu kapsamda, yaşam alanlarının rehabilitasyonu, tel örgülerle çevrilerek güvenli alanlar oluşturulması ve kaçak avcılığın önlenmesine yönelik denetimler artırılmıştır.

Alageyik (Dama dama)

Geçmişte Anadolu’nun büyük bölümüne yayılmışken, bugün sadece Antalya’daki Düzlerçamı Yaban Hayatı Geliştirme Sahası’nda küçük bir popülasyon olarak yaşamaktadır. Nesli doğada tükenmiş kabul edilen bu tür, reintroduksiyon (yeniden doğaya kazandırma) programlarıyla korunmaya çalışılmaktadır. Ancak kapalı bir popülasyon olması, genetik çeşitlilik kaybı riskini beraberinde getirmektedir. Bu nedenle türün genetik açıdan izlenmesi, dışarıdan genetik takviye ve yaşam alanlarının genişletilmesi büyük önem taşımaktadır.

Uzun Kanatlı Yarasa (Miniopterus schreibersii)

Mağaralarda büyük koloniler hâlinde yaşar ve habitat bozulmalarına karşı son derece hassastır. Turistik mağara faaliyetleri, aydınlatma sistemleri ve mağara sıcaklıklarındaki değişimler bu türün koloni dinamiklerini olumsuz etkiler. Bu nedenle mağaraların yarasa yaşamına uygun biçimde düzenlenmesi, bazı mağaraların koruma amaçlı kapatılması ve üreme dönemlerinde girişlerin sınırlandırılması gibi önlemler uygulanmaktadır.

Oklu Kirpi (Hystrix indica)

Türkiye’de yaygın olmayan ve yer yer yanlış bilgi nedeniyle hedef hâline gelen oklu kirpi, özellikle Güneydoğu Anadolu ve Akdeniz bölgelerinde yaşamaktadır. Çiftçiler tarafından zararlı sanılması, türün doğrudan öldürülmesine yol açmıştır. Bu nedenle DKMP tarafından; farkındalık kampanyaları, kırsal bilgilendirme toplantıları ve yerel halkla doğrudan iletişim stratejileri uygulanmaktadır. Türün yayılışı fotokapanlar ve yol kenarı gözlemleriyle takip edilmekte, örnek koruma bölgeleri belirlenmektedir.

Yaban Kedisi (Felis silvestris) ve Orman Sansarı (Martes martes)

Orman ekosistemlerinin birer simgesi olan bu iki küçük memeli türü, özellikle Karadeniz ve Doğu Anadolu’da orman tahribatı ve av baskısı nedeniyle tehdit altındadır. Bu türler için geliştirilen koruma yaklaşımı, habitat odaklıdır: Korunan alanlar dışında kalan orman parçalarının “yaban hayatı geçiş koridorları” olarak planlanması, Orman Genel Müdürlüğü ile DKMP arasında yürütülen “Yaban Hayvanları İçin Sürdürülebilir Orman Yönetimi” protokolleri, av koruma memurları ve biyologlar eşliğinde yürütülen gece fotokapan çalışmaları ile hem birey sayıları izlenmekte hem de yeni alt popülasyonlar keşfedilmektedir. Bu türlerin korunması aynı zamanda biyoçeşitlilik açısından zengin, ancak hassas olan orman habitatlarının uzun vadeli sürdürülebilirliği için temel bir göstergedir.

Yaşamın dengesi memelilerle sürer

Memeliler, yalnızca biyolojik açıdan değil, kültürel ve ekolojik bağlamda da yaşamın merkezindedir. Bu türlerin korunması, yalnızca kendi varlıklarını sürdürmeleri açısından değil, aynı zamanda doğanın karmaşık ve hassas dengesinin korunması açısından hayati bir zorunluluktur. Memeliler, ekosistemlerde avcı-av dengesinin düzenlenmesi, tohum yayılımı, leşlerin bertaraf edilmesi ve toprak yapısının korunması gibi çok çeşitli roller üstlenirler. Her bir türün doğadaki işlevi, diğer türlerle olan ilişkisi ve yaşadığı habitatla kurduğu bağ, ekosistem sağlığının devamlılığı açısından kritik öneme sahiptir. Bu bağlamda, memeli türlerinin yok olması sadece bir biyolojik kayıp değil; aynı zamanda ekolojik zincirin kırılması, doğal döngülerin sekteye uğraması ve insan hayatını da etkileyecek çevresel krizlerin derinleşmesi anlamına gelir.

Dolayısıyla, bu türlerin korunmasına yönelik stratejiler, yalnızca doğa korumacılarla sınırlı kalmamalı; çok paydaşlı bir yaklaşımla ele alınmalıdır. Bilimsel araştırmaların sistematik ve disiplinler arası biçimde derinleştirilmesi, türlerin dağılımı, genetik çeşitliliği ve tehdit durumları hakkında doğru verilerin toplanmasını sağlar. Bu veriler, etkili koruma eylem planlarının temelini oluşturur. Bununla birlikte, koruma çabalarının sürdürülebilir olması, yerel halkın bilgi düzeyi ve katılımı ile doğrudan ilişkilidir. Kırsal toplulukların eğitilmesi, ekolojik farkındalıklarının artırılması ve doğa dostu geçim kaynaklarıyla desteklenmesi, uzun vadeli başarı için olmazsa olmazdır.

Ayrıca, Türkiye’nin doğa koruma politikalarının ulusal ölçekte kararlılıkla ve bilimsel temele dayalı biçimde uygulanması gerekmektedir. Hukuki düzenlemelerin güçlendirilmesi, korunan alanların genişletilmesi, ekolojik koridorların tesisi ve kaçak avcılıkla etkin mücadele gibi uygulamaların bütüncül bir yaklaşımla ele alınması, yalnızca bugünün değil yarının doğasını da güvence altına alır. Türkiye’nin zengin memeli faunasını gelecek kuşaklara aktarabilmesi, bu canlıların yalnızca biyolojik varlıklar olarak değil, aynı zamanda kültürel, ekolojik ve etik birer miras olarak görülmesini gerektirir. Çünkü doğa bir bütündür; içindeki en küçük canlıyı bile kaybettiğimizde, o bütünlüğün zedelenmesi kaçınılmaz olur.

Unutmamalıyız ki, her nesli tehlike altında memeli, bize bir şeylerin yanlış gittiğini hatırlatır.

Kaynakça

• Bilgin, C. C., Gürkan, B., Kaya, A., & Gür, H. (2012). Türkiye’de memeli çeşitliliği ve korunması. Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Biyolojik Çeşitlilik Araştırma ve Uygulama Merkezi Raporu.

• Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü (DKMP). (2023). Anadolu Parsı Koruma Eylem Planı (2022–2027). T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Yayınları.

• SAD-AFAG. (2021). Akdeniz Foku Koruma Eylem Planı (2021–2026). Akdeniz Foku Araştırma Grubu Resmi Raporu.
   Erişim: https://www.sadafag.org.

• Karataş, A., & Sözen, M. (2018). Türkiye’nin küçük memelileri ve korunmaları. Türkiye Doğa Tarihi Dergisi, 2(1), 35–54.

• ÇOB (Çevre ve Orman Bakanlığı). (2008). Türkiye’nin Biyolojik Çeşitlilik Ulusal Stratejisi ve Eylem Planı. Ankara: Çevre ve Orman Bakanlığı Yayınları.

• Şekercioğlu, Ç. H., Anderson, S., Akçay, E., Bilgin, R., Can, Ö. E., Semiz, G., … & Özdoğan, M. (2011). Turkey’s globally important biodiversity in crisis. Biological Conservation, 144(12), 2752–2769. https://doi.org/10.1016/j.biocon.2011.06.019.

• WWF Türkiye. (2022). Türkiye’nin Memeli Türleri ve Koruma Öncelikleri. Dünya Doğayı Koruma Vakfı Türkiye Raporu.

• UNEP-WCMC. (2021). Protected Planet Report: Türkiye Profili. United Nations Environment Programme World Conservation Monitoring Centre.
   Erişim: https://www.protectedplanet.net.