Oyunla yayılan kültür ve Ur Kraliyet Oyunu

Ur Kraliyet Oyununun, Erken Tunç Çağı’nda şehir devletleri arasında yaşanan sınır çatışmaları nedeniyle yaratılmış strateji oyunu olduğu öne sürülebilir.

İçindekiler

BM 3333B DLB[6]Oyun tahtası, taşlar ve zarlar Zarlar Oyun taşları Oyunun kuralları [19]Örnek zar atışları [20]Koyun zarı, öküz zarı, oyun sayısı, yerleşen taş Taşlardan elde edilen skorlarTaş oyuna girmesi için gereken atış ve taş avantajı kazanılan token Sonuç

Irving Finkel’in Ur Kraliyet Oyunu[1] makalesi üzerine bazı düşünceler

İnsan bir lūdēns’tir. Çağımızda artık kanıksayarak kullandığımız pek çok araç gereç, yazı ve kavramlar gibi oyunun temelleri de günümüzden +/- beş bin yıl önce yerleşik tarıma geçen insanın artı değer üretimiyle atılmıştır. Ur Kraliyet Oyunu, toplumun farklı kesimlerince oynanan masa oyunlarının[2] ilk örneklerinden biridir. Oyun, Leonard Wooley’in 1920’lerde yaptığı Ur Kraliyet Mezarlığı kazılarında bulunmuştur. Oyun tahtasının dışında, oyuna dair kuralların açıklandığı ve oyunun kullanma kılavuzu olduğu düşünülen iki tablet mevcuttur. Bunlardan ilki BM 3333^B ve ikincisi DLB olarak kayıt altına alınmıştır.

BM 3333^B

BM 3333^B 1881 civarında günümüzde Irak sınırlarında yer alan bölgenin yerel sakinlerince bulunarak British Museum’a satılmıştır. Tablet’in ilk el kopyasını F.L.Reiser ve transkripsiyonunu Oppenheim yapmıştır. E.F.Weidner, 1956’da yazdığı Ein losbuch in Keilschrift aus der Seleukidenzeit’[3] başlıklı makalesinde tabletin çiviyazısıyla yazılmış bir piyango defteri olduğunu savlamıştır.[4]

DLB[6]

Aymar de Liedekerke-Beaufort Kontu’nun özel koleksiyonunda muhafaza edilen DLB, I. Dünya Savaşı’ndan kısa bir süre önce muhtemelen fotoğraflanması için bir fotoğrafçıya verilmiş, savaş döneminde fotoğraf stüdyosunun tahrip olması nedeniyle tabletten geriye sadece bir fotoğraf kalmıştır. DLB tabletine dair ilk yayım J. Bottero’nun eldeki tek belge olan bu fotoğraftan çalışarak 1956’da Syria. Cilt 33’de yayımladığı ‘Deux Curiosités Assyriologiques (avec une note de Pierre Hamelin) başlıklı makalesidir.[7] En erken Uruk dönemine tarihlendiği düşünülen tablete dair ikinci yayım, Landsberger’in Oppenheim’in notlarından faydalanarak yayımladığı Einige unerkannt gebliebene oder verkannte Nomina des Akkadischen, Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes’dır. Landsberger bu makalede[8] her iki tabletin de (BM3333³ ve DLB) oyun tableti olabileceklerini öne sürmüştür. DLB’ye ait kolofonda geçen ‘…soylular için bir oyun’ [9] satırından ve BM 3333^B’nin arka yüzünden anlaşıldığı kadarıyla her iki tablette, farklı dönemlerde versiyonları görülen Ur Kraliyet Oyunun’nun kuralları açıklanmıştır.

Oyun tahtası, taşlar ve zarlar

Wooley’in Ur Kraliyet Mezarlığı kazısında (1926-1930 [11]) bulduğu işlemeli oyun tahtaları İ.Ö. 3. bin yıla tarihlenmektedir. Oyun tahtası biri yatayda 4 ve dikeyde 3 kareden, diğeri yatayda 2 dikeyde 3 kareden oluşan iki blok arasına yerleştirilmiş bir köprüden ve Sumerce E₂, Akadca bītu anlamına gelen karelerden oluşmaktadır. Finkel kareler için ikinci bir yorum olarak evler arasındaki sınıra işaret eden ve hendek anlamına gelen sūru ve harru kelimelerini önermiştir. Ancak hendek terimi yakın doğudan gelen örneklerle eşleşmemektedir. [12]

Zarlar

Ur’dan gelen zarlar dörtyüzlü uzun çubuklar ya da tetrahedronal formdadır. Tetrahedron formdaki zarların dört yüzeyi alt noktada birleşirler (piramidal yapıda ve altları düz değildirler) ve lapis lazuliden yapılmışlardır. [14]

Oyun taşları

Sumer’de ‘zana ve bizza’ olarak bilinen, sonraları Babil’e ‘silip süpürmek’ anlamına gelen pasāsu fiilinden türemiş[16] ‘passu’ sıfatıyla geçen taşların antik dönemdeki yayılımları Yunanca ‘çakıl’ anlamına gelen ‘pessos’ kelimesinden de takip edilebilir. Sumerce İsim Listeleri’nden anlaşıldığı kadarıyla passu’ların malzemesi ahşaptır. [17] BM 3333^B’nin arka yüz I. sütunundan anlaşıldığı kadarıyla oyun:

1- UD.GAL (Fırtına kuşu)

2- Karga
3- Horoz
4- Kartal
5- Kırlangıç adı verilen 5 taş ile oynanmaktadır. [18]

Oyunun kuralları [19]

1- Oyunun daha geç tarihlerdeki versiyonlarında beş taş bulunur.
2- Oyun 1, 2, 3, 4 sayılarını içeren bir adet dört yüzlü koyun kemiği ve Evet /Hayır benzeri bir
ifadeyi kapsayan iki yüzden oluşan dört yüzlü bir öküz kemiğiyle oynanır.
3- Koyun zarı fırlatılır. En yüksek sayıyı atan kişi beyaz taşla başlar.
4- Eğer ilk zarda gelen sayı 2 ise Kırlangıç ilk rozete girer.
5- Koyun zarında gelen rakam 1 ve öküz zarındaki ifade ‘evet’ ise gelen sayı ‘5’e tekabül eder.
6- Koyun zarında gelen rakam 2 ve öküz zarındaki ifade ‘evet’ ise gelen sayı ‘6’ya tekabül
eder.
7- Koyun zarında gelen rakam 3 ve öküz zarındaki ifade ‘evet’ ise gelen sayı ‘7’ye tekabül
eder.
8- Koyun zarında gelen rakam 4 ve öküz zarındaki ifade ‘evet’ise gelen sayı ‘10’a tekabül
eder.

Örnek zar atışları [20]
Koyun zarı, öküz zarı, oyun sayısı, yerleşen taş

2 – 2 Kırlangıç

1 Evet 5 Fırtına Kuşu
2 Evet 6 Karga
3 Evet 7 Horoz
4 Evet 10 Kartal

9- Oyun gelen zar sayısına göre devam eder. Taşlar gelen sayılara denk düşen karelere yerleştirilmek zorundadır.

Taşlardan elde edilen skorlar
Taş oyuna girmesi için gereken atış ve taş avantajı kazanılan token

Kırlangıç 2 Kadın ve sağlık 3
Fırtına Kuşu 5 Yemek ve sağlık 4
Karga 6 Yemek ve sağlık 4
Horoz 7 İyi bira 4
Kartal 9/10 Et 5

Sonuç

Ur Kraliyet Oyunu’ndan daha eskiye tarihlenen bir başka oyun (3100-2900/2800)[21] Başur Höyük kazılarında ortaya çıkartılmıştır. Bulgulara göre ‘Köpekler ve Domuzlar’[22] adı verilen oyunun taşlarının, Yakın Doğu’nun en eski figüratif oyun taşları[23] oldukları sanılmaktadır.[24]20 Kare Oyunu’nun 2. bin yıldaki ilk versiyonları değişip gelişir ve 2. ve 1. bin yılda yaygın hale gelerek; Irak, İran, İsrail, Suriye, Filistin, Lübnan, Türkiye, Kıbrıs ve Girit’e yayılır.[25]
1800’lerde Mari’den Suriye’ye gönderilen bir mektupta yer alan ‘asker kaçakları sana, tavernaya oyun için geldi’ ifadesinden; Babil’de ‘Köpek Bohçası’ olarak anılan ve taşları ‘köpek’ adlarını alan oyunun ikinci ve birinci binde bir tür Mezopotamya futbolu olarak tavernalarda askerler tarafından yemek ve içki karşılığında oynanmış olduğu düşünülebilir. [26]. Mitanni Kralı Tuşratta’nın 14.yy’da Amarna’daki Mısır Firavunu’na gönderdiği mektuptan oyunun (farklı bir versiyonu belki) ‘pahalı bir eşya’ olarak Mısır’a gönderilmiş olduğu anlaşılmaktadır. Oyunun sadece askerler arasında oynanmadığı ya da diplomatik gerekçelerle kullanılan pahalı bir eşya olmadığını, gündelik hayatın sıradan insanları arasında da yaygın olduğunu Karum Ib katında bir Asurlu’nun evinde bulunan koyu gri tuftan yapılmış 61 delikli oyun tahtasından anlıyoruz. Ayrıca Acemhöyük Sarayında ve Karahöyük’te bulunan mavi tuflu oyun tahtalarının Kaniš levhasının tipinde olması oyunun Asurlu tüccarlar tarafından Kaniš’e getirilmiş olabileceğini düşündürmektedir.[27]

BM ve DLB tablet içeriklerinden anlaşıldığı kadarıyla çağlar içinde farklı versiyonlarda görülen Ur Kraliyet Oyunu’nun, Erken Tunç Çağı’nda şehir devletleri arasında yaşanan sınır çatışmaları nedeniyle yaratılmış strateji oyunu olduğu öne sürülebilir. Oyunun mülkiyet kavramının yeni geliştiği dönemde diplomatik bir nesne olarak kullanımı ise oldukça ilginç bir konudur.

Kaynakça
Becker, Andrea (2007), Finkel edisyonu Ancient Board Games in Perspective: Papers from the 1990 British Museum Colloquium, with Additional Contributions içinde The Royal Game of Ur”, London, England: British Museum Press

Bottéro, J.D. (1956), Deux Curiosités Assyriologiques (avec une note de Pierre Hamelin), Syria. Tome 33, 1956

Finkel, Irving (2007), Finkel edisyonu Ancient Board Games in perspective. Papers from the 1990 British Museum colloquium, with additional contributions içinde On the Rules for the Royal Game of Ur, British Museum Press, London

Landsberger, Benno (1960), Wiener Zeitschrift Für Die Kunde Des Morgenlandes, vol. 56, içinde Einige Unerkannt Gebliebene Oder Verkannte Nomina Des Akkadischen

Özgüç, Tahsin (2005), Kültepe Kaniš/Neša, Yapı Kredi Yayınları, 236
Sağlamtimur, Haluk (2018), 5 Bin Yıllık Oyun Seti, Aktüel Arkeoloji Dergisi Sayı: 65

Weidner, Ernst (1956), Ein losbuch in Keilschrift aus der Seleukidenzeit. Syria, 33(1/12)

[1] Finkel, I. (2007), Sf.16-32

[2] Sağlamtimur, H.(2018), Sf.59

[3] Weidner, F. E. (1956), Sf.182

[4] Weidner, F.E.(1956), Sf.176

[5] Finkel, I. (2007), Sf.16

[6] Finkel I.(2007), Sf.16

[7] Bottéro, J. (1956), Sf.18-35

[8] Landsberger, B. (1960), Sf.128-129

[9] Finkel, I. (2007), Sf.19

[10]Bottéro, J. (1956), Sf.18

[11] Becker, A. (2007), Sf. 11