Onun maymun ve hayvan davranışları üzerinde yaptığı önemli çalışmalar ve sosyalliğin evriminde tespit ettiği bulgular, başlangıçtaki muhalefete karşın, zamanla sosyoloji, psikoloji ve kültürel antropoloji gibi sosyal bilim alanlarında önemli noktalarda büyük bir eksen değişikliğine neden olmuştur.
Çok değerli bir bilim insanı, bir primatolog, bir etolog olan Frans de Waal’i 14 Mart’ta kaybettik. Alanıyla ilgili bilim dallarında eksen değişikliğine neden olan etkiler oluşturan De Waal’i eserlerinden aldığım alıntılara yer vererek, yaşamından, çalışmalarından bahsederek burada anmak ve sizlere hatırlatmak istiyorum.
Primatoloji çalışmalarıyla insanı çözmek
“Maymunu ormandan çıkarabilirsiniz, ama ormanı maymunun içinden çıkaramazsınız.” En sevilen kitaplarından birisi olan İçimizdeki Maymun’un girişinde De Waal, bu cümleyi kullanır ve şöyle devam eder. “Bu bizim gibi iki ayaklı maymunlar için de geçerlidir”.
Hiç şüphesiz ki insanlar primatlar arasında en saldırgan türü oluşturmaktadır. Ancak öyle inanıyorum ki, bizler aynı zamanda iletişim kurmakta ve rekabeti azaltacak sosyal bağlar oluşturmakta da en yetenekli türü temsil ediyoruz. (Empati Çağı)
Hem şempanzelerden sistematik olarak daha acımasız, hem de bonobolardan daha empatik olduğumuzdan, açık ara en bipolar maymunuz. Toplumlarımız asla tamamen barışçıl değil, asla tamamen rekabetçi değil, asla tamamen bencillikle yönetilmiyor ve asla mükemmel ahlâklı değil. (İçimizdeki Maymun)
De Waal, yazılarında primatların duygularını ve niyetlerini açıklıkla ortaya koydu. Çalışmaları yaklaşık bir otuz yıl kadar gecikmeyi takiben, iş birliği, fedakârlık ve adalet temaları etrafında gelişen primat bilişi alanına ilham verdi. Onun maymun ve hayvan davranışları üzerinde yaptığı önemli çalışmalar ve sosyalliğin evriminde tespit ettiği bulgular, başlangıçtaki muhalefete karşın, zamanla sosyoloji, psikoloji ve kültürel antropoloji gibi sosyal bilim alanlarında önemli noktalarda büyük bir eksen değişikliğine neden olmuştur.
Uzun süredir var olan fikirleri paramparça etti
Hollanda’da Utrecht Üniversitesinden biyoloji alanında doktorasını aldıktan sonra 1981’de Amerika Birleşik Devletleri’ne taşındı ve Wisconsin Ulusal Primat Araştırma Merkezi’nde görev aldı. Daha sonra 1991’de Atlanta, Georgia’daki Emory Üniversitesi’nde bir pozisyon aldı. Emory Üniversitesi Psikoloji Bölümü’nde CH Candler Profesörü ve Emory’deki Yerkes Ulusal Primat Araştırma Merkezi’nin bir parçası olan ve temel misyonu, büyük maymunlarla olan yakın genetik, anatomik, bilişsel ve davranışsal benzerliklerimizi araştırarak insanın evrimini incelemek olan Living Links Merkezi’nin yöneticisi oldu.
Uzun kariyeri boyunca birçok popüler kitap yazan, birçok ödül kazanan, 2007’de Time dergisinin dünyanın en etkili 100 kişisi listesine giren Frans de Waal, şempanzeler, bonobolar ve kapuçin maymunlarında çatışma çözme, teselli, uzlaşma, iş birliği, empati, adalet, ahlâk, sosyal öğrenme ve kültür üzerine yaptığı çalışmalarla insan doğasının kökenlerini, yaşayan en yakın akrabalarımızda göstererek, hayvan ve insan olmanın ne anlama geldiğine dair uzun süredir var olan fikirleri paramparça etti.
Çatışma çözme
“Dişi şempanzeler uzlaşmalarda önemli rol alır. Kavgadan sonra, erkekler zıt yönlerde oturur ve birbirlerine ancak kaçamak bakışlar atarlar. Dişiler ise erkeklerin önce birine sonra diğerlerine yaklaşarak barışmak için isteksiz görünen erkekleri bir araya getirirler. Hatta dişilerin erkeklerden birinin kolundan tutarak onu az önce kavga ettiği diğer erkeğin yanına götürdüğüne çok kez tanık olmuşuzdur”. (Empati Çağı)
Onun primatların nasıl barış yaptığı konusunda ışık tutan gözlemleri vardır. Waal, birçok iri maymun türünde iki bireyin kavga ettikten sonra, nasıl birbirlerine dostça el uzatarak ya da birbirlerini tımar ederek barıştıklarını, şempanzelerin dudaktan öpüşerek, bonoboların ise bunu cinsel davranış ile çözdüklerini gözlemlemiştir.
İlk çalışmalarında, günümüzde iki önemli araştırma alanı olan aldatma ve çatışma çözmeye dikkat çekti. Başlangıçta tüm bunlar oldukça tartışmalıydı. De Waal’ın çatışma sonrası yeniden bir araya gelmeler için ortaya attığı reconciliation (uzlaşma) kavramı başlangıçta sorgulanmış olsa da bugün hayvan davranışları açısından artık tamamen kabul görüyor.
Waal, birçok iri maymun türünde iki bireyin kavga ettikten sonra, nasıl birbirlerine dostça el uzatarak ya da birbirlerini tımar ederek barıştıklarını, şempanzelerin dudaktan öpüşerek, bonoboların ise bunu cinsel davranış ile çözdüklerini gözlemlemiştir.
Ahlâk
Primatlarda ahlâki temel ilkelerin varlığını gözlemiş olmak, insanda ahlâkın nasıl gelişebileceğinin anlaşılmasına ışık tutmuştur. Bu, primatlarda gözlenen dört temel öğeden hareketle, ahlâki sezgisel sürecin, insanda aşama aşama nasıl evrim geçirerek gelişmiş olabileceğinin anlaşılmasını kolaylaştırmıştır. Bu dört temel kural; empati, karşılıklılık, toplumsal kuralları öğrenme ve çatışma sonrası bile uzlaşı göstererek iyi geçinebilmedir.
Onun ilk çalışmalarını yaptığı dönemde, ahlâkın hayvanlardan insanlara uzanan bir çizgi üzerinde devamlılık gösterdiği fikri yaygınca reddedilmekteydi. Yaşayan en yakın akrabalarımız şempanzelerin bize benzer ahlâki duygularının olduğuna dair bulgular tanımladı. Ahlâkın hayvanlarla insanlar arasında net bir sınır ile ayrılmadığını ortaya koydu.
De waal, 2013 yılında çıkan “Bonobo ve Ateist” kitabında, bir primatolog gözüyle insan ahlâkı için Tanrının ve dinin ne ölçüde gerekli olduğunu araştırmış ve ana sonuç olarak ahlâkın içten geldiği ve insan doğasının bir parçası olduğu, dinin rolünün ise insan ahlâkı için ikinci planda olduğu görüşünü dile getirmiştir.
De Waal tarafından yapılan bu çalışmalar, felsefecilerin ve psikologların ahlâkı tanımlarken uzun zamandır kurguladıkları çerçevelerini kırarak ahlâkın biyolojik bir davranış olduğunu ortaya koymuştur. Bu araştırmalar, ahlâkın kökenlerini araştırırken biyoloji ile sosyoloji bilimlerinin aynı dilden konuşmasını sağlayabilen, ele alınabilecek tek çerçevenin evrim olduğunu göstermiştir.
Tüm bu tespitlere rağmen ahlâkın evrimle ilişkisi konusunun kabul edilmeye başlanması çok uzun zaman alacaktı. Yirmi birinci yüzyılın başlarından itibaren yapılan araştırmalarla Frans de Waal’ın gözlem ve sonuçlarını doğrulayacak şekilde ahlâkın, iş birliği ve fedakârlığın evrimle ilişkisini gösteren bulgular ortaya konmuştur.
De Waal tarafından yapılan bu çalışmalar, felsefecilerin ve psikologların ahlâkı tanımlarken uzun zamandır kurguladıkları çerçevelerini kırarak ahlâkın biyolojik bir davranış olduğunu ortaya koymuştur.
Şempanze siyaseti
“Daha yüksek bir mevki için yarışan erkek şempanzeler, kendilerine destek çıkabilecek olanlarla arkadaşlık kurmaya çalışırlar. Aynı şekilde dişilerle de dostluk kurarlar ve onları tımarlayıp, çocuklarına yakın ilgi gösterirler. Normalde, erkek şempanzeler gençlerle ve çocuklarla özel olarak ilgilenmez, ancak grup desteğine gereksinin duyduklarında onlardan da uzak kalamazlar. Uyguladıkları taktik, insanların kullandığı taktiklere tüylerinizi diken diken edecek kadar benziyor.” (Empati Çağı)
De Waal’in ortaya koyduğu en çarpıcı saptamalardan birisi şempanzelerin bize çok benzeyen yollarla siyaset yapmasıdır. Onların liderlik sürecindeki mücadeleleri, grup içinde taraftar toplama ve yükselme çabaları, lideri devirme girişimleri ve iktidarda kalma süreleri insan siyasetiyle büyük benzerlik gösterir. De Waal, 1975 yılında Arnhem Hayvanat Bahçesi’nde çok büyük bir şempanze kolonisi üzerinde altı yıllık bir projeye başladı. Çalışma birçok bilimsel makaleyle sonuçlandı ve 1982’de ilk kitabı Chimpanzee Politics’in (Şempanze Siyaseti) yayınlanmasıyla sonuçlandı. Türkçe baskısı olmayan bu kitap, primat davranışının ilk tanımını planlı sosyal stratejiler açısından açıkça sunuyordu. Onun şempanze siyaseti ile ilgili ortaya koyduğu ayrıntıları görmek isterseniz “İçimizdeki Maymun”u okuyabilirsiniz
Empati
İnsanları en fazla mutlu eden şey para, başarı ya da üne kavuşmak değil, arkadaşlarıyla zaman geçirebilmek ve ailelerinin yanında mutlu olabilmektir. (Empati Çağı)
Bencil güdülere ve piyasa güçlerine dayalı bir toplum zenginlik üretebilir, ama hayatı daha değerli kılacak birliği ve karşılıklı güveni kesinlikle üretemez. Bu yüzden mutluluğun ölçüldüğü araştırmalarda ilk sıralarda en zengin ülkeler değil, vatandaşlarının birbirine en fazla güvendiği ülkeler bulunuyor. (Empati Çağı)
Dikkatle bakıldığında, dünyadaki sorunların büyük bir kısmının empati eksikliği olan insanlardan kaynaklandığı görülecektir. (Empati Çağı)
Son zamanlarda De Waal’ın çalışmaları ahlakın kökenlerinin yanı sıra, sadece insan ve diğer primatlarda değil, genel olarak memelilerde empatinin evrimsel kökeni üzerine yoğunlaştı. İnsan olmayan büyük maymunlar ile insanların yalnızca farklı maymun türleri olduğu ve bu türler arasında empatik ve işbirlikçi eğilimlerin sürekli olduğu sonucuna vardı. İnsanlarla maymunlar arasında ya da maymunlarla maymunlar arasında olduğu gibi keskin sınırlar öne sürülmesinin yanlış olduğunu dillendirdi.
De Waal’ın bu düşünceleri, insanlarla diğer hayvanlar arasındaki farkları öne süren bazı iktisatçıların ve antropologların görüşlerine oldukça zıttı. Ancak maymunlar ve maymunlardaki toplum yanlısı eğilimler üzerine yapılan son çalışmalar, de Waal’ın görüşünü destekliyor.
De Waal öğrencileri ile birlikte hayvanlarda empati, iş birliği ve adalet üzerine yapmış olduğu yoğun çalışmalardan yola çıkarak empati ve sempatinin insanlarla ve maymunlarla sınırlı olduğuna inanmıyor, onları evrensel memeli özellikleri olarak görüyordu. Bu görüş, son on yılda kemirgenler ve köpekler gibi diğer memeliler üzerinde yapılan çalışmalardan destek kazandı.
Sosyal Darwinizm, din-bilim ilişkisi ve ateizme bakışı (birer cümle ile)
Eğer biyoloji, yöneticileri ve toplumu bilgilendirmek için kullanılacaksa, bu bilgilendirme sırasında resmin tamamı gösterilmeli, Sosyal Darwinizm gibi gerçek olmayan düşünceler ayıklanmalı ve evrimin ortaya ne koyduğuna dikkat edilmelidir. (Empati Çağı)
“Bilimin düşmanı din değildir. Asıl düşman, düşüncenin, sorgulamanın ve merakın yerine dogmayı koymaktır.” (Bonobo ve Ateist)
“Ateizmin temel önermesi, Tanrı’nın var olmayışı bana hiç ilginç gelmiyor. Kimsenin varlığını ya da yokluğunu kanıtlayamayacağı bir şeyin varlığı konusunda didişmekle ne kazanacağız. Benim için dine duyulan ihtiyacı anlamak, onu yerle bir etmekten daha önemli bir hedef”. (Bonobo ve Ateist)
Bizi bize anlatan çok değerli çalışmalar yaptı ve harika kitaplar yazdı
De Waal’in çalışmaları sadece yaptığı araştırmalarla sınırlı kalmamıştır. Bulgularını, bilim camiasını ve toplumu aydınlatmak üzere yaygınlaştırmak için tanıtımlar yapmış ve çok etkileyici üslupla, akıcı içeriği ile okuyucuyu sürükleyen çok sayıda kitap yazmıştır. Bu kitaplardan çoğu Türkçeye çevrilmiştir. Bunlardan bazıları şunlardır; İçimizdeki Maymun(Metis Kitap), Empati Çağı(Akılçelen Yayınları), Bonobo ve Ateist(Metis Kitap), Köken Ağacı(Alfa Kitap), Hayvanların Ne Kadar Zeki Olduğunu Anlayacak Kadar Zeki miyiz? (Metis Kitap). Onun kitaplarını okuyup da etkilenmemek neredeyse mümkün değildir.
Kitapları yanı sıra çok sayıda aydınlatıcı konuşmalar yaptı. Bunlardan en meşhur olanlardan birisi 2011 yılında yapmış olduğu “Hayvanlarda ahlaki davranışlar” başlıklı bir TED konuşmasıydı. Bu konuşmada gösterdiği bir video, kapuçin maymunları arasında ortaya çıkan eşitsizlikten duyulan nefretle ilgiliydi. Bunu, adaletin sadece insana özgü kompleks bir durum olmadığına ait açık bir delil olarak göstermişti. Bir kapuçinin diğerine göre daha az arzu edilen bir muameleyle karşılaştığında verdiği öfkeli tepkiyi gösteren bu video, internette yayıldı.
Biyolojik evrim konusu üzerine büyük bir heyecanla araştırmalar yaptığım bir dönemde kitaplarıyla tanıştığım Frans de Wall’in büyük oranda etkisinde kaldım. Onun eserlerini okuduğumda, bu alanda kafamı meşgul eden birçok sorunun cevabını öğrendim. Sosyalliğin evrimini öğrenme ve araştırmaktan büyük bir heyecan duymamı, derin araştırmalara ve uzun süren bir kitap çalışmasına girmemi ona ve kitaplarına borçluyum.
Sosyalliğin evrimini öğrenme ve araştırmaktan büyük bir heyecan duymamı, derin araştırmalara ve uzun süren bir kitap çalışmasına girmemi ona ve kitaplarına borçluyum.
Bir insanın gerçek ölümü, insanlığın onu hatırlatan her şeyin kaybolmasıyla olur. Onun ortaya koyduğu bu yeni bakış açısının bilim dünyasında onu ölümsüz kılan kalıcı bir etki bıraktığına şüphe yok. Çalışma ve eserleriyle sosyal bilimler ve fen bilimleri arasındaki keskin sınırı kaldıran, sosyal bilimlerde çığır açıcı yeniliklerle çok yavaş ama çok büyük bir değişiklik oluşturan büyük ustayı saygıyla anıyorum.
