Fethiye’de yaşanan olaydaki gibi bir deniz memelisi ile açık denizde karşılaşmak son derece heyecan vericidir. Doç. Dr. Arda M. Tonay bu durumu, “Öncelikle çok mutlu olmalısınız, çünkü nadir bir şeye şahitlik ediyorsunuz” diyerek özetliyor.
Haber: Binali Furkan Alper
GazeteBilim Yazı İşleri
Geçtiğimiz günlerde Muğla’nın Fethiye ilçesi Göcek açıklarında kaydedilen ispermeçet balinası (kaşalot) görüntüleri, gözleri Türkiye denizlerinin biyolojik çeşitliliğine çevirdi. 27 Mayıs’ta seyir halindeki bir yat kaptanı ve arkadaşları tarafından görüntülenen ispermeçet balinası (kaşalot), ilk etapta su yüzeyinde sürüklenen bir kütük sanılsa da kısa sürede denizlerimizin bir sakini olduğu anlaşıldı.
Okyanusların ve derin denizlerin bu devasa sakinleri Türkiye kıyılarında tam olarak nasıl bir yaşam sürüyor? Akdeniz’deki popülasyonları ne durumda ve onları bekleyen tehlikeler neler? Ülkemiz sularında gerçekleşen bu karşılaşmanın ardındaki ekolojik gerçekleri, İstanbul Üniversitesi Su Bilimleri Fakültesi Öğretim Üyesi ve Türk Deniz Araştırmaları Vakfı Yönetim Kurulu Üyesi Doç. Dr. Arda M. Tonay, GazeteBilim okurları için değerlendirdi.
“Denizlerimizin daimî kadrosundalar”
Türkiye sularının 12 farklı yunus ve balina türüne ev sahipliği yaptığını belirten Doç. Dr. Arda M. Tonay, kaşalotların bu türler arasındaki özel konumuna dikkat çekiyor. Doç. Dr. Tonay, bu 12 türün tamamının kıyılarımızda her zaman görünmediğini belirterek, “Ancak 8 tanesi, ‘daimi kadro’ diyebileceğimiz denizlerimizde her zaman görebileceğimiz türlerden oluşuyor” diyerek ispermeçet balinalarının bu yerleşik grupta bulunduğunu vurguluyor.
Akdeniz havzasındaki en büyük ikinci balina türü olan kaşalotlar, dişli balinalar grubuna dâhildir. Derin dalış yapan, kendine has akustik özellikleri olan, her yıl çoğunlukla Türkiye’nin Fethiye, Finike ve Antalya açıklarında olmakla birlikte derin bölgelerde görülebilen kozmopolit bir türdür. Doç. Dr. Tonay’ın aktardığı bilgilere göre, kaşalotların erkekleri yaklaşık 19 metre uzunluğa kadar ulaşabiliyor. Kaşalotlar, 2 saat boyunca nefeslerini tutarak 2000 metre gibi zorlu derinliklere inebiliyor ve buralarda yaşayan kalamarları avlayarak besleniyorlar.
Bu özelliklerinden ötürü derin dalış yapan bu türler, Güney Ege, Girit’in güneyi, İyon Denizi’nden başlayarak Rodos’un arkasındaki Rodos Çukuru, Fethiye, Ölüdeniz açıkları, Finike ve Kaş bölgesi açıklarındaki su altı kanyonları ile Antalya Körfezi gibi bölgelerde yoğun olarak gözlemlenebiliyor. Doç. Dr. Tonay ayrıca, Ege Denizi’nde kaşalot balinaları ve derin dalış yapan türlerden gagalı balinaların Çeşme-Sığacık çukuru ile Gökçeada-Semadirek arasındaki fay hattı çevresinde de zaman zaman görülmelerinin mümkün olduğunu ekliyor.
Akdeniz popülasyonu tehlike altında
Dünya okyanuslarında çok geniş bir coğrafyada yaşasalar da, Akdeniz’deki kaşalotlar izole ve kendi içinde bir popülasyondur. Doç. Dr. Tonay, türün sularımızdaki geleceğine dair tabloyu GazeteBilim’e şu sözlerle açıklıyor: “Kaşalot balinalarının Akdeniz’de yerleşik ve buraya özgü bir popülasyonu var”. Ayrıca, bu devlerin “Akdeniz alt popülasyonu mevcut ve tüm Akdeniz’de maksimum 2500 civarında ergin birey kaldığı düşünülüyor”. Ne yazık ki bu eşsiz popülasyon, çeşitli nedenlerle tehlike altındadır.
En büyük tehditler: Gemi çarpışmaları ve plastik atıklar
Doç. Dr. Tonay, iri balina türlerinin Akdeniz’de karşı karşıya kaldığı en büyük risklerden birinin deniz trafiği olduğunu belirtiyor: “Geceleri deniz sathında uyuyorlar veya belli bir derinlikte, yüzeye yakın dikine pozisyonda dinlenebiliyorlar”. Bu durum, gemi çarpışmalarını çok ciddi bir risk haline getiriyor.
Fakat durumun vehametini artıran asıl sorun deniz çöpleri. Derinlere dalarak kalamarlarla beslenen bu canlıların, derinlerdeki plastik torbaları ve atıkları besin sanarak yutabildiğini aktaran Doç. Dr. Tonay, çarpıcı bir vakayı örnek gösteriyor: “Örneğin, Finike’de karaya vuran bir kaşalot balinasının midesinden tulum peyniri kovası çıktı!” Tonay, bireysel ihmallerin yıkıcı sonuçlarına “Denize bilerek atmasanız bile, yanlışlıkla tekneden yuvarlanan, denize düşen bir tulum peyniri kovası bir balinanın hastalanmasına veya ölümüne sebep olabilir. Hiç ihtimal vermeyeceğimiz küçük ihmaller, hiç düşünmeyeceğimiz canlıların yaşamına mâl olabiliyor.” sözleriyle dikkat çekiyor.
Denizde bir balina ile karşılaşırsanız ne yapmalısınız?
Fethiye’de yaşanan olaydaki gibi bir deniz memelisi ile açık denizde karşılaşmak son derece heyecan vericidir. Doç. Dr. Tonay bu durumu, “Öncelikle çok mutlu olmalısınız, çünkü nadir bir şeye şahitlik ediyorsunuz” diyerek özetliyor ve bir kaşalotu izlerken onun kuyruğunu havaya kaldırmasının, derinlere dalışa geçtiği anlamına geldiğini belirtiyor. Hayvanın 2 saat nefesini tutabildiğini ve “V” şeklinde dalış yaptığı takdirde tekrar kilometrelerce öteden çıkabileceğini vurgulayan Tonay, refakat kurallarını okurlarımız için şu şekilde belirtiyor: “Hayvanın üzerine doğru kesinlikle gidilmemelidir. Hayvan seyir halindeyse, onunla birlikte hızınız 5 knot’ı (deniz mili) aşmayacak şekilde, yatay (paralel) bir seyir yapabilirsiniz. Bu refakat 30 dakikayı geçmemelidir. Hayvanın önüne veya arkasına geçilmemeli, en fazla 100 metre yaklaşılmalıdır. Kaşalotlar insanların duyamayacağı frekanslarda iletişim kurduklarından, teknedeki eko iskandil (ecosounder) cihazının kapatılması hayvanlara verilecek rahatsızlığı minimuma indirecektir.
Koruma adımları genişletilmeli
Bu popülasyonun korunması ve hayatta kalması için atılması gereken adımlar da bulunuyor. Doç. Dr. Tonay’a göre, derin deniz bölgelerinin ve su altı kanyonlarının güvence altına alınması hayati önem taşıyor. Bu bağlamda, Türkiye’nin ilan ettiği “Finike Denizaltı Dağları Özel Çevre Koruma Bölgesi” adımı büyük önem arz ediyor. “B su altı dağlarının düzenli olarak izlenmesi ve fiilen korunması da gerekiyor”. Ayrıca, bu hayvanların sismik araştırmalar ve askeri tatbikatlar sırasında çok ciddi şekilde etkilendiğine dikkat çeken Tonay, balinaların yoğun olarak görüldüğü bölgelerde bu tür faaliyetlerin sıkı bir şekilde izlenmesinin ve kısıtlanmasının şart olduğunu sözlerine ekliyor.
