Platon’un MÖ 348 civarında ölümünün ardından Akademi’nin başına kuzeni Speusippus geçmiş ve bu durumdan rahatsızlık duyan Aristoteles Akademi’yi ve Atina’yı terk etme kararı almıştı. Tiran Hermias’ın davetiyle Atarneus’a (günümüzde Dikili yakınlarında) gelen Aristoteles, burada Hermias’ın kız kardeşi Pythias’a aşık oldu. Hermias bu aşka bir şartla izin verecekti: Aristoteles’in Assos’ta bilimsel araştırmalar yapması ve okul kurarak ders vermesi…
Assos’ta okul kuran ve araştırmalarda bulunan Aristoteles, MÖ 345/344 yılında buradan Gaius Cornelius Tacitus’un (MS 56-117) insula nobilis et amoena [asil ve hoş bir ada] olarak adlandırdığı, büyük şair Sappho’nun (MÖ 630-570) memleketi Lesvos’a geçmiştir. Lesvos’un Kalloni Körfezi’nde çalışmalarını sürdüren Aristoteles canlıları tarihte ilk kez burada sınıflandırmış ve taksonominin öncüsü olmuştur. Kalloni’deki lagün ile ilgili olarak Aristoteles şu ifadeleri kullanır:
“Lesvos Adası’ndaki balıklar Pyrrha [Kalloni] Lagünü’nde üremektedir. Balık türlerinin bir kısmı – özellikle yumurta bırakanlar – en uygun yaz başında tüketilirken, kefal ve kıkırdaklı balıklar gibi diğer türler sonbahar mevsiminde yenir. Kış aylarında Lagün, açık denize göre daha soğuk olduğu için dev kaya balığı hariç çoğu balık Lagün dışına çıkar ve yalnızca yaz aylarında geri döner. Beyaz kaya balığı deniz balığı olmamakla birlikte, Lagün’de de bulunur. Kışın balıkların azalması, boğaz bölgesindeki yenilebilir deniz kestanelerinin daha fazla besin almasına neden olur, bu da onları bu dönemde yumurta açısından zengin ve lezzetli hale getirir, ancak boyutları küçüktür. Lagün’de istiridye de mevcuttur (Sakız Adası’ndan gelen bazı kişiler, bu istiridyeleri kendi adalarının çevresindeki sulara taşımayı denemişlerdir). Bir zamanlar Lagün’de çok sayıda deniz tarağı bulunmaktaydı, ancak tırmık faaliyeti ve kuraklık bu türü ortadan kaldırmıştır. Balıkçılar ayrıca deniz yıldızlarının Lagün’ün girişinde özellikle sorun yarattığını söylemektedirler. Lagün, biyolojik çeşitlilik açısından zengin olmakla birlikte, belirli türler burada bulunmamaktadır: papağan balığı, gölge balığı, dikenli köpek balığı. Diğer parlak renkli balıklar, dikenli ıstakoz, normal ahtapot veya misk ahtapotu da Lagün’de mevcut değildir. Lesvos’un karşısındaki anakarada yer alan Lectum burnunun murex salyangozları ise özellikle büyük boyutludur.”[1]
Bugün lagünü özellikle flamingolar ziyaret etmektedir. Aristoteles’in flamingolardan söz etmeme nedeni onların Lagün’e yalnızca birkaç on yıl önce gelmiş olmalarıdır. Bölge aynı zamanda tuz tavası oluşumundadır.
David Ross, Aristoteles’in biyoloji üzerine çalışmalarını şu şekilde ifade etmektedir: “Historia Animalium (Hayvanların Tarihi), hayvansal hayatın belli başlı olgularını anlatmayı amaçlayan giriş niteliğinde bir eserdir. Geri kalan incelemeler anlatılan bu olguların kuramını ortaya koymayı amaçlar. Kuram, ilk olarak canlı varlıkların maddesiyle(De Partibus Animalium, Hayvanların Kısımları Üzerine; De Incessu Animalium, Hayvanların Yürüyüşü Üzerine),ikinci olarak onların özsel formuyla(De Anima, Ruh Üzerine), üçüncü olarak ikincil özellikleriyle(Parva Naturalia, Küçük Doğal Şeyler; De Motu Animalium, Hayvanların Hareketi Üzerine; De Generatione Animalium, Hayvanların Oluşumu Üzerine)ilgilenir.” [2]
Dönemin şartlarını hesaba kattığımızda, Aristoteles’in çabası oldukça değerli gözükmektedir. Sınıflandırmaya göz attığımızda, Aristoteles, canlıları “kanlı hayvanlar” ve “kansız hayvanlar” olmak üzere ikiye ayırmıştır. Kanlı hayvanlar temelde, doğurgan dört ayaklılar, yumurtlayan dört ayaklılar, sürüngenler, denizde yaşayan memeliler, hem denizde hem karada yaşayan hayvanlar, kuşlar, balıklar ve insandan oluşurken; kansız hayvanlar ise iç ve dış kısımlarına göre sıralanmıştır: “Yumuşak bir dış kısımları olan, tek sert kısımları içlerinde bulunan kafadan bacaklılar; daha sert bir dış kısımları olan, içleriyse yumuşak olan kabuklular; daha da sert bir dış kısımları ve yumuşak içleri olan kabuklular, kafadan bacaklılar dışındaki yumuşakçalar ve … böcekler.” [3]
[1] A. M. Leroi, The lagoon: How Aristotle invented science, Penguin Books, 2015.
[2] David Ross, Aristoteles, çev. Ahmet Arslan, Kabalcı Yayıncılık, İstanbul: 2011, s.181.
[3] A. g. e., s. 186-187.
