Orman kaybına ve parçalanmasına yol açan her türlü insan faaliyeti, orman bütünlüğünün bozulmasının sebebidir. Örneğin, Muğla’nın Milas ilçesindeki Akbelen Ormanı’nda kömür ocağının genişletilmesinde olduğu gibi yapılan ağaç kesimleri ya da iklim değişikliği ve insan ihmali ve/veya kastı nedeniyle doğal yangın rejimi dışında gerçekleşen orman yangınları!
Röportaj: Emrah Maraşo
Orman bütünlüğü nedir? Bozulması nelere yol açar?
Orman Bütünlüğü İndeksi*1, ormanlar üzerindeki olumsuz insan etkisini (altyapı, tarım ve orman kaybı) ve ormanların parçalanmasını dikkate alır. Basit bir dille, bir bölgenin sahip olduğu ormanlar üzerindeki insan baskısını ölçer. Olumsuz insan etkisi daha az olan, parçalanmamış, daha büyük ormanların bütünlüğü daha yüksektir. Daha yüksek bütünlüğe sahip ormanlar ise, anahtar ekolojik süreçlerin daha sağlıklı, doğal süreçlere daha yakın işlediği ekosistemlerdir. Doğal olarak, orman bütünlüğünün bozulması, bu ekosistemlerden sağlanan yararların da (karbon yutma ve depolama, sağlıklı su havzaları, geleneksel orman kullanımı, iklimsel süreçler ve biyolojik çeşitlilik vb.) azalmasına yol açar.
Türkiye ormanlarının bütünlüğü ne düzeydedir?
Türkiye ormanlarının sadece %3,1’i, yüksek bütünlüğe sahiptir. Dünya’da ise bu oran, %40’tır. Türkiye ormanlarının geri kalanı ise, orta (%59,4) ve düşük (%37,5) bütünlüğe sahiptir.
Orman bütünlüğü bozulması ne düzeyde ve hangi bölgelerde yoğunlaşıyor?
Anlaşılacağı gibi, Türkiye ormanların büyük çoğunluğu, orta ve düşük bütünlüğe sahiptir. Yani, bütünlük bozulması, hemen hemen Türkiye’nin orman varlığı olan her yerinde gözlenmektedir. Bu nedenle, aslında yüksek bütünlüğe sahip ormanlarımızın hangi bölgelerde yoğunlaştığı merak edilebilir. Özellikle Doğu Karadeniz bölgesinde yoğunlaştığı söylenebilir. Şunu da eklemem gerekir. Türkiye, özelinde de Anadolu, biyolojik çeşitlilik açısından dünyanın kıymetlisidir!2 Bu nedenle, orman bütünlüğündeki bozulmanın biyolojik çeşitliliğimiz üzerindeki etkileri de acilen değerlendirilmelidir.
Bütünlüğün bozulmasının sebebi nedir?
Aslında orman kaybına ve parçalanmasına yol açan her türlü insan faaliyeti, orman bütünlüğünün bozulmasının sebebidir. Örneğin, Muğla’nın Milas ilçesindeki Akbelen Ormanı’nda kömür ocağının genişletilmesinde olduğu gibi yapılan ağaç kesimleri ya da iklim değişikliği ve insan ihmali ve/veya kastı nedeniyle doğal yangın rejimi dışında gerçekleşen orman yangınları!
Ne yapmamız gerekir?
Orman bütünlüğünün bozulmasını engellemek, bozulma sonrası orman koşullarını iyileştirmeye çalışmaktan daha iyi bir stratejidir. Çünkü iyileştirme çalışmaları daha maliyetlidir, başarısızlık riski vardır ve tam iyileşme mümkün değildir. Ne yazık ki, yok ettiğimiz, bütünlüğünü bozduğumuz ormanları, yerlerine benzer özelliklerde fidan dikimi gerçekleştirerek** tam anlamıyla yeniden kazanmak pek mümkün görünmemektedir. Bu nedenle, ilk olarak, ormanlarımızın mevcut bütünlüğünü korumamız gerekir. Özellikle de, biyolojik çeşitlilik açısından kıymetli yüksek bütünlüğe sahip ormanlarımız ile başlanabilir. Korunan alanların bu ormanlar ile ilişkisinin ya da mevcutta ilişkili korunan alanlarda insan faaliyetlerin düzenlemesi, çok önemlidir. Çünkü dünya üzerindeki yüksek bütünlüğe sahip ormanların yaklaşık %25’i, korunan alanlar ile ilişkilidir. Elbette, birebir konunun uzmanlarının bu soruya cevabı, daha doyurucu olacaktır.
Not: Şekiller, EARTHMAP (https://earthmap.org/) üzerinden uyarlanmıştır.
* Orman Bütünlüğü İndeksi (Forest Landscape Integrity Index), 0 (en düşük bütünlük) ve 10 (en yüksek bütünlük) arasında değerler alır. Kategorik olarak, ≥ 9,6 olan değerler yüksek, > 6,0 ve < 9,6 arasında olan değerler orta ve ≤ 6.0 olan değerler düşük bütünlüğe sahip ormanları ifade eder. Orman varlığı, 2019 yılı itibariyledir ve 5 m’den uzun tüm odunsu bitki örtüsü olarak kabul edilmiştir.
** Muğla Valiliği’nin Muğla’nın Milas ilçesindeki Akbelen Ormanı’nda kömür ocağının genişletilmesi için yapılan ağaç kesimi hakkındaki açıklamasında kullandığı ifadeyle. https://www.gazeteduvar.com.tr/mugla-valiligi-akbelende-calismalar-sona-erdi-haber-1630655
1 Grantham, H. S., et al. “Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity.” Nature communications 11.1 (2020): 5978. https://www.nature.com/articles/s41467-020-19493-3
2 https://anadolubiyocografyasi.com/anadolu/
