Bilim insanları, Gine-Bissau’daki Cantanhez Ulusal Parkı’nda vahşi şempanzelerin doğada fermente olmuş (mayalanarak alkole dönüşmüş) meyveleri yediklerini ve birbirleriyle paylaştıklarını ilk kez kayıt altına aldı.
Emre Çevik
GazeteBilim Yazı İşleri
İnsanlık tarihi boyunca şölenler, kutlamalar ve ziyafetler sosyal yaşamın kalbinde yer alan en önemli olaylardandır ve bu etkinliklerde çoğu zaman yiyeceklerin yanı sıra alkol de masada insanlara eşlik etti. Peki, insanların yiyecek ve alkolü paylaşarak sosyalleşme alışkanlığı kültürel bir icat olarak mı, yoksa kökenleri milyonlarca yıl öncesine dayanan evrimsel bir miras olarak mı aldı?
Exeter Üniversitesi liderliğindeki bir araştırma ekibinin Current Biology dergisinde (Nisan 2025) yayımladığı yeni görüntüler ibreyi “evrimsel miras” seçeneğine doğru kaydırıyor. Bilim insanları, Gine-Bissau’daki Cantanhez Ulusal Parkı’nda vahşi şempanzelerin doğada fermente olmuş (mayalanarak alkole dönüşmüş) meyveleri yediklerini ve birbirleriyle paylaştıklarını ilk kez kayıt altına aldı.
Mayalanmış Afrika ekmek ağacı meyveleri
Araştırmacılar, ormana yerleştirdikleri hareket sensörlü kameralar sayesinde şempanzelerin “Afrika ekmek ağacı” (Treculia africana) meyvelerini yediklerini ve 10 farklı olayda bu meyveleri diğer şempanzelerle paylaştıklarını gözlemledi. İşin ilginç kısmı, yapılan kimyasal analizlerde bu meyvelerin hacimce %0.61 (ABV) oranında etanol (alkol) içerdiğinin kanıtlanmış olmasıydı.
İlk bakışta %0.61 çok düşük bir oran gibi görünebilir (birçok hafif biranın onda biri kadar). Ancak araştırmacılar bunun sadece “buzdağının görünen yüzü” olduğunu belirtiyor. Şempanzelerin günlük diyetlerinin %60 ila %85’inin meyvelerden oluştuğu düşünülürse, gün boyunca yenen fermente meyveler bir araya geldiğinde ortaya ciddi bir alkol tüketimi çıkabiliyor. Fakat uzmanlar şempanzelerin “sarhoş” olma ihtimalinin çok düşük olduğunun altını çiziyor; zira ormanın ortasında refleksleri zayıflamış sarhoş bir şempanzenin hayatta kalma şansı yok denecek kadar azdır.
Neden paylaşıyorlar? “Ziyafet”in kökenleri
Araştırmanın en vurucu noktası, şempanzelerin bu meyveleri paylaşması. Normalde vahşi şempanzeler yiyeceklerini her zaman birbirleriyle paylaşmazlar. Exeter Üniversitesi’nden Anna Bowland bu durumu şu sözlerle özetliyor:
“İnsanlarda alkol tüketiminin dopamin ve endorfin salgılatarak mutluluk ve rahatlama hissi yarattığını biliyoruz. Ziyafetlerde yiyecek ve içeceklerin paylaşılmasının sosyal bağları güçlendirdiği de bir gerçek. Şimdi vahşi şempanzelerin alkollü meyveleri paylaştığını gördüğümüze göre asıl soru şu: Acaba onlar da benzer sosyal ve psikolojik faydalar elde ediyor mu?”
Çalışmanın eş yazarı Dr. Kimberley Hockings de bu paylaşım davranışının sıradan bir olay olmadığını, insanlardaki “ziyafet” kültürünün evrimsel süreçteki en erken aşamaları olabileceğini öne sürüyor.
Sarhoş maymun hipotezi ve ADH4 geni
Şempanzelerin neden alkollü meyvelerle bu kadar ilgili olduğunu anlamak için biraz daha derinlere, evrim ağacına inmemiz gerekiyor. Biyolog Robert Dudley tarafından ortaya atılan “Sarhoş Maymun Hipotezi” (Drunken Monkey Hypothesis), primat atalarımızın alkole neden ilgi duyduğunu çok güzel açıklıyor.
Milyonlarca yıl önce, orman tabanına düşüp çürümeye yüz tutan (ve mayalanan) meyveler, ağaçtaki ham meyvelere göre çok daha fazla kalori içeriyordu. Ortaya çıkan alkol (etanol) kokusu, aslında atalarımız için ormanın içinde yankılanan bir “burada bol kalorili, olgunlaşmış ve besleyici bir yemek var!” sinyaliydi.
Buna ek olarak, atalarımızın bedenleri de bu diyete uyum sağladı. İnsanların, şempanzelerin ve gorillerin ortak atalarında yaklaşık 10 milyon yıl önce “ADH4” adlı bir gende kritik bir mutasyon meydana geldi. Bu genetik değişim, sindirim sistemimizin alkolü (etanolü) önceki akrabalarımıza göre tam 40 kat daha hızlı metabolize etmesini (parçalamasını) sağladı. Exeter Üniversitesi’nin araştırmasında bahsedilen “moleküler adaptasyon” tam olarak budur. Eğer bu mutasyon olmasaydı, o meyveleri yiyen atalarımız zehirlenir ya da ağaçlardan düşüp av olurlardı.
Sonuç: Kadeh kaldırmanın evrimsel kökleri
Tüm bu parçaları birleştirdiğimizde, şempanzelerin Gine-Bissau ormanlarında fermente meyve bulup bunları birbirlerine ikram etmeleri basit bir beslenme alışkanlığından çok daha fazlası. Bu görüntüler; akşam yemeklerinde, dost meclislerinde ya da kutlamalarda yiyecek ve içecekleri paylaşarak sosyalleşme ve bağ kurma eğilimimizin, milyonlarca yıl öncesine, Afrika ormanlarındaki insansı maymun atalarımıza kadar uzanan köklü bir evrimsel miras olduğunu gösteriyor.
Kaynakçalar
- Dudley, R. (2014). The Drunken Monkey: Why We Drink and Abuse Alcohol. University of California Press.
- Carrigan, M. A., Uryasev, O., Frye, C. B., Eckman, C. G., Myers, C. R., Hurley, T. D., & Benner, S. A. (2015). Hominids adapted to metabolize ethanol long before human-directed fermentation. Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), 112(2), 458-463. DOI: 10.1073/pnas.1404167111
- Bowland, A. C., Bersacola, E., Ramon, M., Bessa, J., Melin, A. D., Carrigan, M. A., Harrison, X. A., & Hockings, K. J. (2025). Wild chimpanzees share fermented fruits. Current Biology, 35(8), R279. DOI: 10.1016/j.cub.2025.02.067
- University of Exeter. (2025, 21 Nisan). Wild chimps filmed sharing ‘boozy’ fruit. ScienceDaily.
