Yüz yıllık ömrünün son dönemine kadar çalışan ve üreten Halil İnalcık, ortaya koyduğu ilmi çalışmalarla sadece Türkiye’nin değil dünyanın da en saygın tarihçileri arasında yer aldı.
Haz.: Batuhan Akgündüz
Osmanlı Devleti’nin ekonomik ve sosyal yapısı üzerindeki araştırmalarıyla tanınan Halil İnalcık, 7 Eylül 1916’da İstanbul’da doğdu. İlk tahsilini 1923-1930 yılları arasında Ankara Gazi Mektebi’nde yapan İnalcık, orta öğretimine Sivas Muallim Mektebi’nde başlayıp 1931’de Ankara’da Gazi Muallim Mektebi’nde tamamladı. Lise eğitimini ise 1935 yılında o dönemin en iyi eğitim kurumlarından biri olan Balıkesir Necati Bey Muallim Mektebi’nde gerçekleştirdi. İnalcık, yüksek tahsiline 1935’te Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nde başladı. Yeni Çağ Tarihi Kürsüsü’nde Muzaffer Göker, Bekir Sıtkı Baykal ve Fuad Köprülü’nün derslerini takip etti. 1940’ta mezun olan İnalcık, Timur üzerine hazırladığı bir seminerle Fuad Köprülü’nün dikkatini çekti ve onun takdir ve tavsiyesiyle 30 Nisan 1940’da Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yeni Çağ Kürsüsü’ne ilmî yardımcı tayin edildi. 1942’de Türkiye’de sosyo-ekonomik tarih yazıcılığının ilk örneklerinden biri olan “Tanzimat ve Bulgar Meselesi” adlı teziyle doktor oldu. 28 Nisan 1942’de Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yeni Çağ Kürsüsü’ne asistan olarak atandı ve 15 Aralık 1943’te Viyana’dan ‘Büyük Ricat’e Osmanlı İmparatorluğu ve Kırım Hanlığı başlıklı teziyle doçentliğe hak kazandı. Araştırma sahasını doktora tezinden itibaren Osmanlı İmparatorluğu’nun sosyal ve ekonomik meselelerine yoğunlaştıran İnalcık, İstanbul’da Osmanlı arşivlerinde ve Bursa şer’iyye sicilleri üzerinde araştırmalar yaptı. 1947’de Türk Tarih Kurumu (TTK) üyeliğine seçildi.
1949-1950 yılları arasında bilimsel çalışmalar yapmak üzere Fakülte tarafından İngiltere’ye gönderilen İnalcık, British Museum’da Türkçe yazmalar üzerinde çalıştı ve Calendar of State Papers serisinde Osmanlı tarihine ait kayıtları topladı. Londra Üniversitesi, School of Oriental and African Studies’de (SOAS) Paul Wittek’in seminerlerine katıldı. Burada Victor Louis Ménage ve Bernard Lewis gibi meşhur tarihçilerle tanıştı ve Avrupa Tarihi ve Uygarlığı’nı yakından tanıdı. Özellikle Paris’teki bir bilimsel toplantı sırasında büyük Fransız tarihçilerinden Fernand Braudel’in (1902-1985) La Méditerranée et le Monde méditerranéen à l’époque de Philippe II (II. Philippe Dönemi’nde Akdeniz ve Akdeniz Dünyası) adlı çığır açıcı yapıtıyla karşılaştı ve Annales Okulu’nun tarih anlayışını benimsedi. Bilindiği üzere 1929’da Lucien Febvre ve Marc Bloch’un öncülüğünde yayımlanmaya başlanan “Annales: économies, sociétés, civilisations” dergisinin etrafında toplanan bazı tarihçiler, siyasî ve askerî olayları betimlemeye yönelik tarih anlayışına karşı çıkmışlar ve bunların ardında yatan toplumsal ve ekonomik yapıyı aydınlatmaya çalışmışlardı.
İnalcık 1951 Şubat’ında Türkiye’ye döndü ve 1952’de Viyana Kuşatması sırasında Osmanlı İmparatorluğu ile Kırım Hanlığı arasındaki ilişkiler konusundaki çalışmasıyla profesör oldu. 1954 yılında Türk Tarih Kurumu tarafından Fatih Devri Üzerinde Tetkikler ve Vesikalar ile Hicrî 835 Tarihli Sûret-i Defter-i Sancak-i Arvanid adlı çalışmaları basıldı.
1972 yılında emekli olan İnalcık, ABD’ye gitti ve Chicago Üniversitesi, Tarih Bölümü’nde çalışmaya başladı. 1973’te en önemli yapıtlarından birisi olan The Ottoman Empire: Classical Age (Osmanlı İmparatorluğu: Klasik Dönem) adlı kitabını yayımladı. Yapıt, meslektaşları arasında büyük bir ilgiyle karşılandı ve arka arkaya Balkan Dilleri’ne ve Arapça’ya çevrildi. 1986’da Chicago Üniversitesi’nden emekli oldu ve 1993’te Ankara’ya taşınarak Bilkent Üniversitesi’nde Tarih Bölümü’nü kurdu. Aynı yıl Türkiye Bilimler Akademisi şeref üyeliğine seçildi ve Osmanlı İmparatorluğu. Toplum ve Ekonomi Üzerinde Arşiv Çalışmaları, İncelemeler adlı kitabıyla Sedat Simavi Vakfı ödülünü kazandı.
Dört meslektaşıyla birlikte yazdığı An Economic and Social History of the Ottoman Empire adlı çalışması, 1994’te Cambridge’de basıldı. Üç sene sonra iki cilt olarak yeniden yayımlanan bu yapıtın Birinci Cildi tamamen İnalcık tarafından kaleme alınmıştı. 2000’de Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi adıyla Türkçeye de çevrilen bu çalışma, Türk İktisat Tarihi alanında yapmış olduğu araştırmalarla tarih alanında yeni bir çığır açan Ömer Lutfi Barkan’dan (1902-1979) sonra arşiv belgelerinden derlenen ve Osmanlı Dönemi sosyal ve ekonomik tarihini ilgilendiren bütün bilgileri ve bulguları bir araya toplamayı ve yeni bir terkip oluşturmayı amaçlıyordu. Bu nedenle, Osmanlı İmparatorluğu Dönemi’ndeki nüfus hareketleri, iktisadî zihniyet, devlet gelirleri ve giderleri, ziraî üretim şekli, arazi tahrirleri, iç ve dış ticaret gibi konular ayrıntılı bir biçimde işlenmişti.
Bunların dışında son yıllarında İnalcık, Türk Denizcilik Tarihi (2002), Tarih ve Akademi (2002), Şâir ve Patron, Patrimonyal Devlet ve Sanat Üzerinde Sosyolojik Bir İnceleme (2003), Osmanlı İmparatorluğu: Klasik Çağ (1300-1600), Has-Bağçede ‘Ayş u Tarab: Nedîmler, Şâîrler, Mutrîbler (2011) çalışmalarını yayımladı. Günsel Renda ile birlikte 2003 yılında yayına hazırlamış olduğu iki ciltlik Osmanlı Uygarlığı, yaklaşımı itibariyle benzerlerinden oldukça farklıydı; bağımsız bir “Osmanlı Uygarlığı” vurgusu üzerine kurulmuştu ve alanlarının uzmanı olan tarihçilerin makalelerinden oluşuyordu.
Uluslararası çapta şöhreti olan İnalcık, Cambridge Uluslararası Biyografi Merkezi tarafından dünyada sosyal bilimler alanında sayılı 2 bin bilim insanı arasında gösterilirken Türk, Amerikan, İngiliz, Sırp ve Arnavutluk akademilerine üye seçildi. Kendisine çok sayıda ödül ve nişan verilen İnalcık, birçok üniversiteden de fahri doktora unvanı aldı.
Yüz yıllık ömrünün son dönemine kadar çalışan ve üreten Halil İnalcık, ortaya koyduğu ilmi çalışmalarla sadece Türkiye’nin değil dünyanın da en saygın tarihçileri arasında yer aldı. Bu nedenle kendisi bugün “Şeyh’ül-Müverrihin” ve “Kutb’ül-Müverrihin” sıfatlarıyla anılmaktadır.
Kaynakça
Aslantaş, Selim. “Prof. Halil İnalcık’ın (1916-2016) Akademik Biyografisi”, Halil İnalcık Armağanı I içinde, Haz.: T. Takış-S. Aksoy, Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2009.
Bulduk, Üçler. “Halil İNALCIK Hoca’nın Ardından”, OTAM, 40, Güz 2016, 1-8.
Ortaylı, İlber. “Prof. Dr. İlber Ortaylı tarihçi Halil İnalcık’ı anlattı: Dünyada nadir bulunan profesörlerdendi”, https://www.aa.com.tr/tr/gundem/prof-dr-ilber-ortayli-tarihci-halil-inalciki-anlatti-dunyada-nadir-bulunan-profesorlerdendi/2313359 (son erişim tarihi: 20.12.2023).
