1943’te yayımladığı Irk Psikolojisi adlı kitabında, Alman Faşizmi’nin dayanaklarından biri olan “üstün ırk” savının, emperyalizmin gelişme dönemlerinde istilacı güçler tarafından ortaya atıldığını savundu. Nazizm’i ve bu öğretiden esinlenerek biçimlendirilen Türkçülük anlayışını eleştirdi.
Haz.: Gökalp Çiftcioğlu
Sosyal psikoloji alanında yalnızca ülkemizde değil, uluslararası alanda da seçkin bir yere sahip olan Muzaffer Şerif Başoğlu, İzmir Amerikan Kolejinin ardından 1928’de İstanbul Dar’ül-Fünûnu, Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümünü bitirdikten sonra 1929’da psikoloji öğrenimi için Amerika’ya gitti.
Robert Woodworth (1869-1962) ve Edwin G. Boring (1886-1968) gibi ünlü psikologların yanında çalışan Başoğlu sosyoloji, antropoloji, iktisat, siyasetbilim ve tarih alanlarına da ilgi duyarak bu alanlarda da derinleşmeye çalıştı. Özellikle şahsiyet psikolojisinin kurucusu Gordon Allport’tan (1897-1967) etkilendi. 1929 Büyük Ekonomik Buhranına şahit oldu ve onun toplumsal sonuçlarını yaşadı.
1932’de Harvard Üniversitesi’nden yüksek lisans derecesini aldıktan sonra Almanya’ya geçti; burada Gestalt Psikolojisi’nin kurucularından Wolfgang Köhler (1887-1967) ile tanıştı ve Nazizm’in yükselişine tanık oldu.
1933’te ABD’ye döndü; ancak toplumsal gelişme ile ilgilenmeye başladığı için Harvard Üniversitesi’nden Columbia Üniversitesi’ne geçti. Burada Gardner Murphy (1895-1979) ile karşılaştı ve siyasi görüşlerinin benzerliği nedeniyle onunla çalışmaya başladı.
1935’te “Some Social Factors in Perception” [Algıda Bazı Sosyal Faktörler] adlı çalışmasıyla doktorasını tamamladı ve Murphy’nin desteği sayesinde The Psychology of Social Norms [Sosyal Normların Psikolojisi] adıyla 1936 yayımladı. Büyük ses getiren bu çalışmasında, kişinin üyesi bulunduğu gruplardan nasıl etkilendiğini inceleyerek toplumsal kuralların gruba göre belirlendiğini ve gruplar değiştikçe kuralların da değiştiğini deneysel olarak gösterdi.
Başoğlu, 1937’de Türkiye’ye döndü; önce Gazi Terbiye Enstitüsü’nde psikoloji dersleri verdi, ardından 1939’da Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Felsefe Enstitüsü’ne psikoloji doçenti olarak atandı.
Tan, İnsan ve meslektaşı Behice Boran’ın çıkardığı Yurt ve Dünya ve Adımlar gibi dönemin meşhur gazete ve dergilerinde ilmî ve siyasî içerikli yazılar yazdı. Ve bunları sonradan Değişen Dünya (1945) adlı bir kitapta topladı. 1943’te yayımladığı Irk Psikolojisi adlı kitabında, Alman Faşizmi’nin dayanaklarından biri olan “üstün ırk” savının, emperyalizmin gelişme dönemlerinde istilacı güçler tarafından ortaya atıldığını savundu. Nazizm’i ve bu öğretiden esinlenerek biçimlendirilen Türkçülük anlayışını eleştirdi.
1944 yılında dersleri esnasında siyasî propaganda yaptığı gerekçesiyle kovuşturmaya uğradı ve tutuklandı; ama ABD’deki arkadaşlarının ve hocalarının desteği sayesinde 4 ay sonra hapishaneden kurtarıldı ve yurt dışına çıkarıldı. Daha sonra Türkiye’ye dönmek istemesine karşın, bir Amerikalı ile evli olmasının sorun yaratacağı düşüncesiyle ABD’de kaldı ve yerleşti. 1949’da Oklahoma Üniversitesi’ne gitti ve 1966’ya değin burada kaldı. 1980’lerin başında Pennsylvania Park Üniversitesi’nden emekliye ayrıldı. Ergenlerle yaptığı gruplar-arası çatışma ve dayanışma süreçlerini inceleyen çalışmalarıyla anılan Muzaffer Şerif, çok sayıda kitap ve makale kaleme aldı.
Yukarıda belirtilenlerin dışında, Vaziyet-alışların (Attitude) Psikolojisi Üzerinde Birkaç Yeni Araştırma (1944), H. Cantril ile birlikte yazdığı [Ego Tutumlarının Psikolojisi: Sosyal Tutumlar ve Özdeşleşmeler] (1947), [Sosyal Psikolojinin Ana Hatları] (1948), eşi Carolyn Sherif ile birlikte yazdığı [Uyum ve Gerilimdeki Gruplar] (1953) ve [Referans Grupları: Ergenlerin Uygunluk ve Sapmalarının Araştırılması] (1964), C.I. Hovland ile birlikte yazdığı [Sosyal Yargı: İletişim ve Tutum Değişiminde Asimilasyon ve Zıtlık Etkileri] (1961), [Gruplar Arası Çatışma ve İşbirliğinin Sosyal Psikolojisi] (1966) ve [Sosyal Etkileşim: Süreç ve Ürünler (1967) adlı eserlerini de anmak gerekir.
Amerikan Psikoloji Derneği üyesi de olan Başoğlu, bu kuruluş tarafından veilen Kurt Lewin Anma ödülünü 1966’da, Seçkin Bilimsel Katkı ödülünü 1968’de aldı. 1978 yılında Amerikan Sosyoloji Birliği’nin, sosyal psikolojiye katkısı olanlara verdiği Cooley-Mead Award’ın ve Deneysel Sosyal Psikoloji Birliği’nin verdiği Kıdemli Sosyal Psikolog ödüllerinin sahibi oldu. 1972 yılında Pennsylvania Üniversitesi’nden emekli oldu.
1982 yılında eşi Carolyn Şerif’i kanser nedeniyle kaybetmesi Muzaffer Şerif’i derin şekilde etkiledi. 16 Ekim 1988’de, kızının yaşadığı Alaska’da geçirdiği kalp krizi sonucu hayatını kaybetti.
Kaynakça
Demir, Remzi ve Doğan Atılgan. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi ve Türkiye’de beşeri bilimlerin yeniden inşası: elli portre. Ankara: Ankara Üniversitesi, 2008.
Şarman, Kansu. Türk Promethe’ler: Cumhuriyet’in öğrencileri Avrupa’da (1925-1945). Vol. 27. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2005.
