Kanıtlar, Y kromozomu kaybının vücut genelinde ciddi hastalıklarla ilişkili olduğunu ve yaşam süresini kısalttığını ortaya koydu.
Çeviren: Emine Öykü Güner
GazeteBilim Yazı İşleri
Erkekler yaşlandıkça hücrelerinden Y kromozomunu kaybetme eğilimindedir. Ancak Y kromozomu, cinsiyet belirleme dışında çok az gen taşıdığı için, eskiden bu kaybın sağlığı etkilemeyeceği düşünülüyordu. Ancak son birkaç yılda elde edilen kanıtlar, Y kromozomu kaybının vücut genelinde ciddi hastalıklarla ilişkili olduğunu ve yaşam süresini kısalttığını ortaya koydu.
Yaşlı erkeklerde Y kromozomu kaybı
Y kromozomu genlerini tespit etmeye yönelik yeni teknikler, yaşlı erkeklerin dokularında Y kromozomunun sıklıkla kaybolduğunu gösteriyor. Yaşla birlikte bu kaybın arttığı çok net görülüyor: 60 yaşındaki erkeklerin %40’ında Y kromozomu kaybı görülürken, 90 yaşındaki erkeklerin %57’sinde bu durum söz konusudur. Sadece yaşlanma değil; sigara kullanımı ve kanserojen maddelere maruz kalmak gibi çevresel faktörler de bu süreci hızlandırıyor.
Y kromozomu kaybı vücuttaki tüm hücrelerde değil, sadece bazı hücrelerde gerçekleşir. Bir hücre bu kromozomu kaybettiğinde, ondan türeyen yeni hücreler de artık Y kromozomuna sahip olmaz.
Bu durum, vücutta Y kromozomu olan ve olmayan hücrelerin bir arada bulunduğu bir “mozaik” yapısı oluşturur. Y kromozomu olmayan hücreler kültür ortamında normal hücrelerden daha hızlı büyür; bu da vücutta ve tümörlerde bir avantaja sahip olabileceklerini düşündürmektedir.
Y kromozomu, hücre bölünmesi sırasında hatalara özellikle yatkındır. Bölünme esnasında geride kalabilir ve hücre dışına atılan küçük bir zar torbacığının içinde kaybolup gidebilir. Bu yüzden, hücrelerin çok hızlı bölündüğü dokularda Y kromozomu kaybının daha fazla görülmesi beklenen bir durumdur.
Gen bakımından fakir Y kromozomunun kaybının önemi ne olmalı?
İnsan Y kromozomu, diğer kromozomlardaki binlerce protein kodlayan gene kıyasla (çoklu kopyaları saymazsak) yalnızca 51 protein kodlayan gene sahip, tuhaf küçük bir kromozomdur. Bu kromozomun temel görevleri şunlardır:
- Cinsiyet belirleme: Bebeğin erkek olmasını sağlar.
- Sperm fonksiyonu: Üreme yeteneği için gereklidir.
Yani bu kromozom cinsiyet belirlemede ve sperm fonksiyonunda hayati roller oynar. Ancak bunun dışında pek bir işlevi olduğu düşünülmüyordu.
Laboratuvar ortamında hücreler çoğaltıldığında (kültür yapıldığında) Y kromozomu sıklıkla kaybolur. İşin ilginç yanı; Y kromozomu, hücreyi öldürmeden kaybolabilen tek kromozomdur. Diğer herhangi bir kromozomun kaybı hücrenin ölümüyle sonuçlanırken, Y kromozomunun gidişi hücrenin büyümesini veya çalışmasını durdurmaz. Bu durum, Y kromozomundaki genlerin hücrenin temel yaşam fonksiyonları için şart olmadığını düşündürür.
Nitekim, bazı keseli hayvan türlerinin erkekleri gelişimlerinin erken dönemlerinde Y kromozomunu atarlar ve evrim hızla ondan kurtuluyor gibi görünür. Memelilerde Y kromozomu 150 milyon yıldır bozulmaktadır ve bazı kemirgenlerde çoktan kaybolmuş ve yerine yenisi gelmiştir.
Madem hücreler onsuz yaşayabiliyor ve evrim ondan vazgeçiyor; o halde yaşlılıkta vücut dokularında Y kromozomunun kaybolması neden bu kadar büyük bir sorun olsun ki?
Y kromozomu kaybının sağlık sorunlarıyla ilişkisi
Y kromozomu vücuttaki çoğu hücre için faydasız, işe yaramaz gibi görünse de; bu kromozomun kaybının kalp-damar hastalıkları, sinir sistemi bozuklukları (nörodejeneratif) ve kanser gibi ciddi sağlık sorunlarıyla bağlantılı olduğuna dair kanıtlar her geçen gün artmaktadır.
Böbrek hücrelerinde Y kromozomunun kaybı böbrek hastalığı ile ilişkilidir. Çeşitli çalışmalar, Y kromozomu kaybı ile kalp hastalığı arasında bir ilişki olduğunu gösteriyor. Örneğin, çok büyük bir Alman araştırması, 60 yaş üstü ve Y kromozomu kaybetme sıklığı yüksek olan erkeklerde kalp krizi riskinin arttığını buldu.
Y kromozomu kaybının COVID’deki ölümlerle de bağlantılı olduğu bulunmuştur. Bu da ölüm oranlarındaki cinsiyet farklılığını açıklayabilir. Alzheimer hastalarında Y kromozomu kaybının on kat daha yüksek sıklıkta görüldüğü tespit edilmiştir.
Çeşitli araştırmalar, Y kromozomunun kaybının erkeklerdeki çeşitli kanser türleriyle ilişkili olduğunu kanıtladı. Y kromozomunun kaybı, diğer kromozom anormalliklerinin yanı sıra, kanser hücrelerinin kendisinde de yaygındır. Üstelik bu kayıp sadece kansere yakalanma riskini artırmakla kalmıyor, kanser hastalarının iyileşme şansını da düşürüyor.
Y kromozomu yaşlı erkeklerde hastalıklara ve ölüme neden olur mu?
Y kromozomu kaybı ile sağlık sorunları arasındaki bağlantının nedenini çözmek oldukça zordur. Bu bağlantıya göre üç ihtimal vardır.
- Sağlık sorunları Y kromozomu kaybına yol açıyor olabilir.
- Y kromozomu kaybı sağlık sorunlarına yol açıyor olabilir.
- Bilinmeyen üçüncü bir faktör her ikisine de neden oluyor olabilir.
Güçlü bağlantılar bile nedenselliği yani bir şeyin diğerinin sebebi olduğunu kanıtlayamaz. Örneğin böbrek veya kalp hastalığıyla olan bağlantı, organ onarımı sırasında hızlı hücre bölünmesinden kaynaklanabilir.
Kanserle ilişkiler, genom kararsızlığına yönelik genetik bir yatkınlığı yansıtabilir. Nitekim, tüm genom ilişkilendirme çalışmaları, Y kromozomu frekansındaki kaybın yaklaşık üçte birinin genetik olduğunu, büyük ölçüde hücre döngüsü düzenlemesi ve kanser duyarlılığıyla ilgili 150 tanımlanmış geni içerdiğini göstermektedir.
Ancak, bir fare çalışması bu kaybın doğrudan bir etkisi olduğunu işaret ediyor. Araştırmacılar, Y-eksikliği olan kan hücrelerini ışınlanmış farelere naklettiler ve bu farelerde daha sonra kalp fonksiyonlarında bozulma ve ardından kalp yetmezliği de dahil olmak üzere yaşa bağlı patolojilerin sıklığında artış gözlemlendi.
Benzer şekilde, kanser hücrelerindeki Y kromozomu kaybının hücre büyümesini ve hastalığın kötüleşmesini doğrudan etkilediği görülüyor. Bu durumun, erkeklerde daha sık görülen bir göz kanseri türü olan göz melanomunu tetikleyen ana faktörlerden biri olması muhtemeldir.
Y kromozomunun vücut hücrelerindeki rolü
Y kromozomu kaybının yarattığı bu ciddi klinik etkiler, bu kromozomun vücut hücrelerinde aslında çok önemli görevleri olduğunu kanıtlıyor. Ancak barındırdığı gen sayısı göz önüne alındığında, bu işlevler nasıl gerçekleşebilir?
Y kromozomunda bulunan ve erkek cinsiyetini belirleyen SRY geni vücutta yaygın olarak ifade edilir. Ancak beyindeki aktivitesine atfedilen tek etki, Parkinson hastalığına neden olmada rol oynamasıdır. Ayrıca sperm üretiminde gerekli olan dört gen sadece testislerde aktiftir. İşte kilit nokta burası. Çünkü Y kromozomundaki diğer 46 genin birçoğu yaygın olarak ifade edilir, gen aktivitesi ve düzenlemesinde temel işlevlere sahiptir. Birçoğunun kanser baskılayıcı olduğu da bilinmektedir.
Bu genlerin hepsinin X kromozomunda birer kopyası bulunur, dolayısıyla hem erkeklerde hem de kadınlarda ikişer kopya vardır. Y kromozomu kaybolduğunda, hücrede bu genin sadece tek bir kopyası (X üzerindeki) kalır. Yani Y kromozomu olmayan hücrelerde ikinci bir kopyanın bulunmaması bir tür düzensizliğe neden olabilir.
Y kromozomu, protein kodlayan genlerin yanı sıra birçok kodlayıcı olmayan gen de içerir. Bunlar RNA moleküllerine dönüştürülür, ancak asla proteinlere çevrilmez. Bu kodlayıcı olmayan genlerin en azından bazılarının diğer genlerin işlevini kontrol ettiği görülmektedir. Bu durum, Y kromozomunun diğer birçok kromozomdaki genlerin aktivitesini etkileyebilmesinin nedenini açıklar niteliktedir.
Y kromozomunun kaybı, kan hücrelerini üreten hücrelerdeki bazı genlerin ve bağışıklık fonksiyonunu düzenleyen genlerin ifadesini de etkiler. Ayrıca, kan hücresi tiplerinin farklılaşmasını ve kalp fonksiyonunu dolaylı olarak etkileyebilir.
İnsan Y kromozomunun DNA’sı ancak birkaç yıl önce tamamen dizilendi. Bu, bilim dünyası için çok yeni bir bilgi. Zamanla, hangi spesifik genlerin bu olumsuz sağlık etkilerine tam olarak nasıl yol açtığını takip edebileceğiz.
Kaynak:
https://www.sciencealert.com/men-lose-their-y-chromosome-with-age-we-finally-know-the-cost
(Son erişim tarihi: 27.02.2026)
