Fizik Dergisi’nde yayımlanan makalelere hızlıca göz atıldığında görülmektedir ki fizik, kimya ve astronomi ile ilgili makalelerin yanı sıra, bilim tarihi ve bilim felsefesi ile ilgili makalelere de yer verilmiştir. Bu son iki alan açısından bakıldığında özellikle, Burhan Cahit Ünal’ın yazıları çok dikkat çekicidir.
Yazarlar: Remzi Demir ve Vural Başaran
Ankara Üniversitesi Felsefe Bölümü Bilim Tarihi Ana Bilim Dalı
Türkiye’de fizik eğitimini ve araştırmalarını desteklemek maksadıyla, 1985 yılında önde gelen bilim insanlarımızdan Prof. Dr. Rauf Nasuhoğlu[1] (1915-1996) ve Prof. Dr. Erdal İnönü’nün (1926-2007) öncülüğünde ve 15 arkadaş ve meslektaşın katkılarıyla Türk Fizik Vakfı kurulmuştur. 27 Mart 1950 tarihinde faaliyetlerine başlayan Türk Fizik Derneği de, bu vakfın kurucu ortakları arasında bulunmaktadır. Vakfın sermayesine asıl katkıyı Nasuhoğlu Ailesi yapmıştır.
Zekeriya Aydın’ın Fizik Dergisi’nde yayımlanan ve vakfın kuruluşunu anlatan makalesinden öğreniyoruz ki, Prof. Dr. Nasuhoğlu, kırkı yılı aşkın bir süreden beri Türk orta ve yükseköğretimindeki fen ve fizik eğitimine hizmet etmiştir. Fiziksel Bilimler İnceleme Komitesindeki (PSSC) fizik üyesi olarak, 1960’lı yıllarda Fen Lisesi ve diğer seçkin liselerimizde PSSC fizik programlarının yerleşmesinde büyük emekleri geçmiştir. 1970’li yıllarda üniversitelerimizin fizik bölümlerine Berkeley Fizik Programı’nı yerleştiren de aynı bilim insanımızdır.
Türk Fizik Vakfının kuruluş amaçları şöyle belirlenmiştir:
• Fiziğin, her düzeydeki eğitim kurumlarında çağdaş içeriğinin gerektirdiği biçimde uygun yöntemlerle öğretilmesine ve böylece kültürümüzün temel bir ögesi durumuna getirilmesine katkıda bulunmak.
• Fizik ve fizikle ilgili bilim dallarının ve bunların uygulaması olan teknolojinin ülkemiz koşullarına göre geliştirilmesini, yaygınlaştırılmasını ve bunların oluşturduğu ürünlerden toplumumuzun etkili biçimde yararlanmasını sağlamak.
• Ülkemizin teknolojik ve ekonomik gelişmesinde fiziğin ve fizikçilerin katkılarının teşvik edilmesini, değerlendirilmesini ve artırılmasını sağlamak.
Türk Fizik Vakfı, yine aynı makaleden öğreniyoruz ki süreç içinde üniversitelerin Fizik ve Fizik Mühendisliği Bölümlerinde okuyan başarılı ikinci, üçüncü ve dördüncü sınıf öğrencilerine her yıl 12 burs vermiş, Trieste’deki Uluslararası Teorik Fizik Merkezi (ICTP) ile 1987’de yapılan anlaşma uyarınca, her yıl doktoralı 3 genç araştırmacının 3-4 hafta süreyle tüm masraflarını karşılayarak Trieste’ye göndermiş, sempozyumlar düzenlemiş, fizikçilerin sorunlarını saptamak için bir anket hazırlamıştır.[2]
Türk Fizik Vakfının gerçekleştirdiği bilimsel faaliyetlerden biri de Fizik Dergisi isminde popüler bir bilim dergisi yayımlamak olmuştur. Bu derginin 1992 Eylül’ünde çıkan 1. sayısındaki “Başlarken” yazısında çıkış gerekçesi ve hedef kitlesi şöyle belirtilmiştir:
“Gelişmiş ve bazı gelişmekte olan ülkelere kıyasla Türkiye’de Temel Bilimler’le ilgili yayın sayısı gerçekten çok azdır. Salt fizik konuları içeren dergi veya diğer yayınlar bir elin parmakları kadar sayılıdır. Fizik konuları daha çok geniş Temel Bilimler yelpazesinde karışık bir şekilde yayımlanmaktadır. Bunun nedeni toplumumuzun ilgisizliği değildir, kanısındayız. Kendisine nitelikli yayınlar sunulduğunda toplumumuz bunlara duyarlıkla sahip çıkmaktadır. Öyleyse sorun üstün nitelikli yayın gerçekleştirmede karşılaşılan organizasyon güçlükleridir.
Türk Fizik Vakfı, bu eksikliği görerek çok yerinde bir şekilde Fizik Dergisi’ni çıkarma kararı almıştır. Derginin son şeklini duyulan gereksinim belirleyecektir. Bize göre, yurt dışındaki örneklerini büyük bir beğeniyle izlediğimiz, orta öğrenim ve üniversite öğrencileri ile fizik öğretmenlerini hedef alan; ayrıca toplumun değişik kesimlerinde Temel Bilimler’e ilgi duyan insanlara seslenecek bir dergi oluşturulmalıdır. Elinizdeki bu ilk sayıya sadece bir örnek olarak bakabilirsiniz.”[3]
Fizik Dergisi, ne yazık ki 1992 yılı Eylül ayı ile 2003 yılı Ağustos ayı arasındaki yaklaşık on bir sene içinde toplam on yedi sayı yayımlanabilmiştir; ayrıca Türk Fizik Vakfı’nın kurucusu Prof. Dr. Rauf Nasuhoğlu’nu ölümünün ardından bu bilginimizi tanıtmak maksadıyla ve yine 21 Mart 1997’de ODTÜ’de düzenlenen “İlk ve Orta Öğretimde Fen-Fizik Eğitimi Sempozyumu”nda sunulan bildiriler için iki özel sayı çıkarılmıştır.
Fizik Dergisi’nin sayıları içindeki makaleler ve yazarları şunlardır:
1. Sayı, Eylül 1992
“Türk Fizik Vakfı” (Zekeriya Aydın)
“Bir Astronomi Yasasının Öyküsü” (Osman Demircan)
“Parçacık Fiziği ve Parçacık Hızlandırıcıları” (Perihan Tolun)
“Lazerler ve Uygulamaları” (Tekin Dereli)
“Yaşam Öyküsü: Feza Gürsey” (Tekin Dereli)
“Uluslararası Fizik Olimpiyatları” (Ali Ulvi Yılmazer)
2. Sayı, Aralık 1992
“Galileo Galilei ve Bilim Yöntemi”, (Rauf Nasuhoğlu)
“Elektromanyetik Alanın Galilei Dönüşümü” (Amirullah Mamedov-Gülsen Önengüt)
“Güneşimiz, Dünyamız ve Enerji” (Ali Fuat Cesur)
“Laboratuvarda Kontrol Edilebilir Nükleer Füzyon” (Sinan Bilikmen)
“Saf Ateş: Plazma” (Melih Yalçıneli)
“Lise Eğitimindeki Yönlendirmenin Üniversitede Yarattığı Problemler “(Meral Serdaroğlu)
“Medikal Ultrason” (Haluk Mutlu)
3. Sayı, Haziran 1993
“Madde-Antimadde” (Rauf Nasuhoğlu)
“Fizikten Teknolojiye” (Burhan C. Ünal)
“Bir Astronomi Yasasının Öyküsü (2)” (Osman Demircan)
“Asım Barut: Simetri ve Dinamik” (Zekeriya Aydın)
“Fizikte Deneysel Çalışmanın Yeri” (Gökçe Bingöl)
“Fizik Öğreniminin Günümüzdeki Durumu ve Bazı Öneriler” (Süleyman Bozdemir)
“Temel Bilim Dallarında Yüksek Nitelikli Elemanlar Yetiştirmek İçin Öneriler” (Rafet Kamer)
“Elektrik Akımının Enerjisi” (Amirullah Mamedov-Gülsen Önengüt)
“Denge” (Hanaslı Gür)
4. Sayı, Aralık 1993
“Evrende Yaşam” (Osman Demircan)
“Fizikten Teknolojiye (2)” (Burhan C. Ünal)
“Üniversitede Yabancı Dilde Eğitim” (Demir İnan)
“Feynman Şaka Yapar!” (Zekeriya Aydın)
“Maddenin Sıvı Kristal Halleri” (Tekin Dereli)
“Elektronik Göstergelerde Son Gelişmeler” (Rıdvan Karapınar)
5. Sayı, Mart 1994
“Kristalografinin Bugünü ve Geleceği” (Dinçer Ülkü)
“Fizikten Teknolojiye (3)” (Burhan C. Ünal)
“Fizik Mühendisi ve Fizik Mühendisliği” (Demir İnan)
“Uğurlu Sayılar” (Zekeriya Aydın)
“Birleştirilmiş Bir Alan Kuramı Yolunda” (Ömür Akyüz)
“Sinkroton Işınımı” (Yüksel Ufuktepe)
“Madde ve Kütle” (Süleyman Bozdemir)
“Simetri: Nedir? Nerededir? Nasıldır?”, (Hanaslı Gür)
“Fizik Olimpiyatları ve Geleneklerin Oluşumu” (Rafet Kamer)
6. Sayı, Aralık 1994
“Brakistokron Problemi ve Mekanik Tarihi” (Abdullah Verçin)
“Bir Astronomi Yasasının Öyküsü (3)” (Osman Demircan)
“Bir Yaşam Öyküsü: Paul A. M. Dirac (1902-1984)” (Tekin Dereli)
“Doğada Korunan ve Korunmayan Nicelikler” (Zekeriya Aydın)
“CP Bozulması” (N. Özdeş Koca)
“Manyetizma ve Yaşam” (Ç. Hanaslı Gür)
“Fizik Eğitimi Üzerine Bazı Görüşler” (Rafet Kamer)
7. Sayı, Mart 1995
“Düşük Boyutlu Yarı-İletkenler Devrimi (1)” (Mehmet Tomak)
“Newton Sentezinin Felsefi Sonuçları” (Burhan Cahit Ünal)
“Feynman Brezilya’da” (Ayla Çelikel)
“Holografi” (Hanaslı Gür)
“Nükleer Proseslerin Matematiksel Tasviri” (Amirullah Mamedov-Süleyman Güngör)
“Pulsarlar” (Rafet Kamer)
“Süperiletkenler” (Tekin Dereli)
8. Sayı, Aralık 1995
“Röntgen Işınları 100 Yaşında” (Ramazan Aydın)
“19. Yüzyılda Fizik ve Felsefe İlişkileri” (Burhan Cahit Ünal)
“Temel Parçacıklar” (Kerem Cankoçak)
“Bir Yaşam Öyküsü: Ömer Kaymakçalan” (Tekin Dereli)
“Bilgi Çağı ve Eğitim” (Yaşar Ersoy)
9. Sayı, Ocak 1997
“Ortaöğretim Ders Kitapları Müfredat Programı” (Cengiz Yalçın)
“Maxwell Sentezinin Felsefi Sonuçları” (Burhan Cahit Ünal)
“Prof. Dr. Sait Akpınar” (Dünya Uzmay)
“Güneş Enerjisini Gerçekten Kullanabilir miyiz?” (Nevill Mott)
“Ön Yargılı Nükleer Enerji” (Yüksel Atakan)
“Sıvı Kristaller: Göstergelerde Yeni Bir Akım” (Rıdvan Karapınar)
“Isı mı Sıcaklık mı?” (Suha Selamoğlu)
11. Sayı, Temmuz 1998
“Brakistron Tünelleri” (Abdullah Verçin-Bengü Demircioğlu)
“Yerçekimi mi? Ağırlık mı?” (Suha Selamoğlu)
“Yerkürenin Manyetik Alanı Nasıl Oluşur?” (Rafet Kamer)
“Atomik Kuvvet Mikroskopisi: Yüzey Tanısında Son Aşama” (Olgun Güven, Erdal Tan, Ali Alaçakır)
“Fizikte Kavram Yanılgıları Üzerine Bir Araştırma ve Öneriler” (Süleyman Bozdemir-Mehmet Aydın)
13. Sayı, Temmuz 1999
“Temel Parçacık Nötrino” (Meltem Serin)
“Fiziksel Bilimlerin Metodolojisi ve Stratejisi” (Süleyman Bozdemir)
“Holografik Depolama Yüksek Bilgi Yoğunluğu Öngörmektedir” (M. Zeki Kurt, Amirullah Mamedov, Kerim Kıymaç)
“Dünyanın Sonu veya Mahşer Taşı” (Amirullah Mamedov-Metin Candemir)
“Gökyüzü ve Ötesi” (R. Ömür Akyüz)
“Evrensel Sabitler ve Geleceğin Fiziği” (Hanaslı Gür)
“Kuantum Çağı Başlarken” (Muzaffer Adak)
14. Sayı, Temmuz 2000
“Fizik, Matematik, Nedensellik ve Yaşam” (Erdal İnönü)
“Evrenin Tarihi ve Geleceği” (Tekin Dereli)
“Temel Parçacıklar Dünyası” (Zekeriya Aydın)
“Katıhal Fiziğinde Yeni Gelişmeler” (Mehmet Tomak)
“Entropi” (Nuri Ünal)
15. Sayı, Mayıs 2001
“Türk Fizik Derneği’nin İlk Yılları, 19. Fizik Kongresi Konuşması, Fen Fakültesi’ndeki Toplantılar, Fizik Kongreleri, Sanayide Fizik Sempozyumu, Çağdaş Fizik Dergisi” (Erdal İnönü)
“Matematiğin Olağanüstü Etkililiği, Bilginin Tarihi ve Nörobiyolojisi Felsefenin Yardımına Koşuyor, Matematiğin Etkililiği, Matematik Nedir?, Günümüz Matematikçisinin İşi” (Hanaslı Gür)
“Bir Bilim Adamının Öyküsü: Louis Pasteur” (Hakkı Öçal)
16. Sayı, Ekim 2001
“Kuantum Fiziği Tam 100 Yaşında” (Zekeriya Aydın)
“Langmuir-Blodgett İnce Film Teknolojisi” (Rifat Çapan)
“Sıvı Kristal Damlacıklar” (Rıdvan Karapınar)
“Felsefe, Bilim ve Fizik” (Süleyman Bozdemir)
“Kuantumlamada Kavram Yanılgılarını Giderme” (Işık Şifa Üstüner, Melike Yücel, Nuri Ünal)
“Bilgisayarın Matematik Öğretiminde Kullanılması” (Yaşar Ersoy)
17. Sayı, Ağustos 2003
“Fiziğin Gizemi, Metodolojisi ve Felsefesi” (Süleyman Bozdemir)
“E. Fischer’in Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi 1951-1956 Yılları Arasında Yönettiği Çalışmalar” (Erdal İnönü-Naif Türetken)
Prof. Dr. Rauf Nasuhoğlu Özel Sayısı
İlk ve Orta Öğretimde Fen-Fizik Eğitimi Sempozyumu Özel Sayısı
Fizik Dergisi’nde yayımlanan makalelere hızlıca göz atıldığında görülmektedir ki fizik, kimya ve astronomi ile ilgili makalelerin yanı sıra, bilim tarihi ve bilim felsefesi ile ilgili makalelere de yer verilmiştir. Bu son iki alan açısından bakıldığında özellikle, Burhan Cahit Ünal’ın yazıları çok dikkat çekicidir.
Burhan Cahit Ünal (1930-2022), TC Devleti tarafından bursla Fransa’ya gönderilmiş öğrenciler arasında bulunmaktadır. 1948’de Sorbonne Üniversitesi, Fen Fakültesinde önce matematik lisansını almış ve daha sonra Ecole Normale Supérieure’de Telekominikasyon Bölümüne devam ederek 1954’te buradan yüksek elektronik mühendisi olarak mezun olmuştur. Temel Bilimlere olan merakı yüzünden alan değiştirerek teorik fizikte doktora programına yönelmiştir. 1954-1955’te Paris Üniversitesi, Fen Fakültesinde önce teorik fizik sertifikası almış ve sonrasında teorik fizikçi Theo Khan danışmanlığında yaptığı doktorasını 1957’de bitirmiştir. “Yüksek Frekans Bölgesinde Faraday Olayının Kuantum Mekaniksel Teorisine Bir Katkı” başlıklı tezini, Fizik Nobel Ödülü sahibi Louis de Broglie’nin (1892-1987) başkanlığındaki bir jürinin önünde savunarak “Fizik Alanında Devlet Doktorası” unvanını kazanmıştır.
Yurda dönüşünde, 1958’de Ankara Radyosunda mühendis olarak işe başlayan ve 1960’da yedek subaylığını tamamlayan Ünal, ardından Ankara Üniversitesi, Fen Fakültesi, Fizik Kürsüsüne “İleri Atom Fiziği ve Kuantum Mekaniği” derslerini okutmak üzere öğretim görevlisi olarak atanmıştır. 1964’te doçent, 1976’da ise profesör olmuştur. 1983’e kadar aynı bölümde çalışmıştır.
Burhan Cahit Ünal, yurtdışındaki seçkin bilim kurumlarında araştırmalar yapmış ve yüksek enerji fiziği ile teorik fizik alanlarında pek çok makale yayımlamıştır.
Öğrencilerinden Ali Ulvi Yılmazer, Sarkaç dergisinde yayımladığı “Derin Bir Düşünür, Büyük Öğretmen: Burhan Cahit Ünal” başlıklı makalesinde Ünal’ın Türkiye’deki fizik eğitimine yapmış olduğu katkıları şöyle betimlemiştir:
“Feynman Fizik Dersleri, Berkeley Fizik Serisi, Klasik Elektrodinamik (J.D. Jackson), Klasik Mekanik (H. Goldstein), Matematiksel Metodlar (P. Dennery ve A. Krzywicki; G. Arfken, A. Lichnerowicz), İstatistiksel Mekanik (K. Huang), Elemanter Parçacık Fiziği (T.D. Lee), Kuantum Alan Teorisi (J.D. Bjorken ve S. Drell) vb. fiziğin temellerinin en ileri düzeyde ve güncel bir içerikle okutulmasını sağladı, yetenekli öğrencileri bu alanlardaki araştırmalara yönlendirdi.
Kendisinin de vurguladığı üzere PSSC ve Berkeley Fizik Kitaplarının dilimize çevrilmesi işi ise sabırlı bir kolektif çabayı gerektirmişti ve hocaların hocası Rauf Nasuhoğlu’nun azmi ve inadı olmasaydı bu ağır yüke belki kimse kalkışmazdı ve bitirilemezdi. Doktora tezlerini yönettiği isimler arasında Zekeriya Aydın, Askeri Baran, Oğuzhan Özaltın, Nuri Ünal vb. birçok tanınmış seçkin akademisyen bulunuyor.”[4]
1983’te 1402 Sayılı Sıkıyönetim Kanunu’na dayanılarak, diğer birçok akademisyen gibi Burhan Cahit Ünal da üniversiteden uzaklaştırılmıştır. Ünal, bunun üzerine önce Fransa’ya sonra Tunus’a gitmiş ve orada 1996’ya kadar öğretim üyesi olarak çalışmıştır. Böylece Ankara Üniversitesi bu seçkin bilim insanımızın birikiminden mahrum kalmış ve kuşkusuz akademi dünyası da bu gelişmeden büyük yara almıştır.[5]
1983’te 1402 Sayılı Sıkıyönetim Kanunu’na dayanılarak, diğer birçok akademisyen gibi Burhan Cahit Ünal da üniversiteden uzaklaştırılmıştır.
Bunların dışında, gerek Fizik Dergisi’nde yayımlanan fizik eğitimi (ve genel olarak fen eğitimi) ile alakalı makaleler ve gerekse 1997’de gerçekleştirilen “İlk ve Orta Öğretimde Fen-Fizik Eğitimi Sempozyumu”nda sunulan bildiriler, fen eğitiminin güncel durumunu anlamak bakımından çok önemli veriler içermektedir.
Sonuç
Türk Fizik Vakfı vesilesiyle şu hususa dikkat çekmek isteriz ki bugüne değin Cumhuriyet Dönemi’nde kurulmuş bilimsel derneklerin ve vakıfların Türk Bilim Hayatı’ndaki yerini ve önemini belirlemeye yönelik tarihsel bir araştırmanın yapılmamış olması büyük bir eksikliktir. Bu ihmalin kısa bir süre içinde giderilerek, (1) hayatiyetini kaybetmiş olanların yeniden diriltilmesi ve (2) bu türden organizasyonların kamu ve özel sektör eliyle maddî yönden desteklenmesi gerekmektedir; çünkü bilim ve teknoloji tarihi araştırmalarının da açıkça ortaya koyduğu üzere bu türden örgütlenmeler, ulusal kalkınmanın sağlanmasında ve toplumsal refahın gerçekleştirilmesinde çok büyük roller oynamışlar ve oynamaktadırlar.
Türk Fizik Vakfı vesilesiyle şu hususa dikkat çekmek isteriz ki bugüne değin Cumhuriyet Dönemi’nde kurulmuş bilimsel derneklerin ve vakıfların Türk Bilim Hayatı’ndaki yerini ve önemini belirlemeye yönelik tarihsel bir araştırmanın yapılmamış olması büyük bir eksikliktir.
Bu hususta Büyük Şehir Belediyeleri başta olmak üzere belediyelere de büyük işler düşmektedir. Bir şehrin veya kasabanın gelişmesine yapılacak en büyük katkı, hiç şüphe yoktur ki o yöredeki bilim ve teknoloji etkinliklerinin geliştirilmesiyle doğrudan doğruya bağlantılıdır. Belediyeler, görev yaptıkları alanlarda karşılaşmış oldukları teknik ve sosyal sorunları, en rasyonel ve en ekonomik yollardan çözüme kavuşturabilmek için, bünyelerinde saygın bilim insanlarından “Bilim Kurulları” oluşturmak ve bu kurullar aracılığıyla dernekler gibi bilimsel kurum ve kuruluşlarla işbirliğine girmek mecburiyetindedirler. Böyle bir yönetim anlayışı, hem idareleri altındaki yönetim birimlerinin süratle kalkınmasını hem de kendilerine tahsis edilen kaynakların verimli bir biçimde harcanmasını sağlayacaktır.
[1] Prof. Dr. Nasuhoğlu ile ilgili olarak bkz., İnan Kalaycıoğulları, Cumhuriyet Dönemi Türkiye’sinde Bilim, Cilt 1, İstanbul 2020, s. 213-218.
[2] Zekeriya Aydın, “Türk Fizik Vakfı”, Fizik Dergisi, Sayı 1, Eylül 1992, s. 3-5.
[3] “Başlarken”, Fizik Dergisi, Sayı 1, Eylül 1992, s. 1.
[4] Ali Ulvi Yılmazer, “Derin Bir Düşünür, Büyük Öğretmen: Burhan Cahit Ünal”, Sarkaç, https://sarkac.org/2022/08/derin-bir-dusunur-buyuk-ogretmen-burhan-cahit-unal/, 22.04.2024.
[5] Yılmazer, aynı yer.
