Araştırmacılar, gezegenimizin çoktan ölmüş yıldızların kalıntıları olan yıldızlararası bir süpernova tozu bulutundan yakın zaman önce geçişine işaret eden nadir demir izotopları keşfetti.
Çeviri: Binali Furkan Alper
GazeteBilim Yazı İşleri
Dünya ve ev sahipliği yaptığı Güneş Sistemi uzayda hareketsiz değildir, aksine Samanyolu’nun merkezi etrafındaki galaktik boyutlardaki valsin bir parçası olarak yavaş ve ihtişamlı bir şekilde döner. Güneş Sistemi’nin bu kadim yolculukta nerelerde bulunduğunu bilmemiz çoğu zaman imkansızdır. Ancak on binlerce yıldır Antarktika buzunda donmuş halde yatan yeni ipuçları kısa süre önce gün yüzüne çıktı.
Almanya’daki Helmholtz-Zentrum Dresden-Rossendorf’dan nükleer astrofizikçi Dominik Koll’un öncülük ettiği bir bilim ekibi, gezegenimizin çoktan ölmüş yıldızların kalıntıları olan yıldızlararası bir süpernova tozu bulutundan yakın zaman önce geçişine işaret eden nadir demir izotopları keşfetti.
Antarktika buz tabakası, son yıllarda Dünya’nın geçmişine dair çok değerli bir veri kaynağı haline geldi. Oluşumu yaklaşık 35 milyon yıl önce yağan karların katmanlaşmasıyla başladı ve her bir katman, atmosferden gelen partikülleri yakalayarak dondurdu.
Antarktika buz tabakası, son yıllarda Dünya’nın geçmişine dair çok değerli bir veri kaynağı haline geldi. Oluşumu yaklaşık 35 milyon yıl önce yağan karların katmanlaşmasıyla başladı ve her bir katman, atmosferden gelen partikülleri yakalayarak dondurdu.
Zamanla, kendi ağırlığıyla sıkışan bu katmanlı birikim, bilim insanlarının milyonlarca yıllık atmosferik değişimin kronolojik kaydını elde etmek üzere uzun buz silindirleri çıkarabilecekleri dikey bir zaman kapsülüne dönüştü.
2019’da Koll ve meslektaşları taze yağan Antarktika karını incelediler ve 60Fe veya demir-60 adı verilen bir demir izotopuna eser miktarda rastladılar.
Şimdi ise, 40.000 ila 81.000 yıl öncesine dayanan buz karotlarında donmuş halde demir-60 buldular.
Demir-60 izotopunu özel kılan, sadece süpernova patlamaları gibi Dünya’da doğal yollarla gerçekleşmeyen spesifik ve ekstrem koşullarda kararlı hale gelebilmesidir.
Dünya’nın ilk oluşum evresinde bir miktar demir-60’ın gezegenin yapısına dahil olması ihtimal dahilindedir. Fakat bu izotopun yarı ömrü yalnızca 2,6 milyon yıl olduğundan, yaklaşık 15 milyon yılın ardından pratikte bütünüyle bozunuma uğrar. Dolayısıyla, Dünya’nın 4,5 milyar yıl önceki oluşumu esnasında var olan demir-60’tan günümüze hiçbir iz kalmamıştır. Bu demektir ki, yeryüzünde belirli bir arka plan eşiğinin üzerinde tespit ettiğimiz her demir-60 parçacığı uzaydan gelmiş olmak zorundadır. Dünya’nın bu izotopu kayda değer ölçüde üretebileceği bilinen hiçbir doğal mekanizma bulunmamaktadır.
Ayrıca, oluşum şekli dikkate alındığında bilim insanları, bu izotopun hem okyanus çökellerinde hem de yakın zamandaki kar yağışlarında Dünya üzerinde bulunmasının, Güneş Sistemi’mizin bir süpernova enkazı içinden geçtiğine ve geçmeye devam edebileceğine işaret ettiğini düşünüyor.
Demir-60’ın yüzey karlarında bulunmasından sonra, Koll ve çalışma arkadaşları, demir-60 verilerinin geçmişte nereye kadar uzandığını saptamak amacıyla daha derine inmek istediler.
Antarktika’da Buz Karotu Alma Avrupa Projesi (EPICA) kapsamında toplanan numuneleri kullanan araştırmacılar, tespiti güç demir-60 atomlarını aramak için 295 kilogram (650 pound) Antarktika buzunu titizlikle taradılar.
Araştırmacılar buzu erittiler, geriye kalanı ayırdılar ve buldukları demir-60 atomlarını saydılar.
Sonuçları, Dünya’ya çarpan kozmik ışınların çok küçük arka plan katkısıyla açıklanabileceğinden daha yüksek bir demir-60 konsantrasyonu gösterdi ki bu da Antarktika buzundaki demir-60’ın en azından bir kısmının yıldızlararası uzaydan gelmiş olması gerektiğini gösteriyor.
İşte konu burada daha da ilginç bir hal alıyor. On binlerce yıl öncesine ait buzdaki demir-60 konsantrasyonu, son birkaç on yıldaki karda bulunan konsantrasyondan önemli ölçüde daha düşüktür.

Güneş Sistemi şu anda, bilim insanlarının süpernova aktivitesi tarafından tohumlandığına inandığı gaz, toz ve plazmadan oluşan Yerel Yıldızlararası Bulut adı verilen bir bölgenin içinden geçmektedir. Dolayısıyla, bu bulutun Dünya’yı çok zayıf bir demir-60 yağmuruyla tozladığı mantıklı bir açıklama olabilir.
Koll ve ekibinin bulguları, Antarktika buzunun Dünya’nın bulut içindeki yolculuğunun bir uçuş kaydını temsil ettiğini gösteriyor ki bu da bulutun yapısının nasıl olduğunu ayrıntılı olarak ortaya koyuyor. Dahası bu durum, bulutun demir-60 barındıran tozun daha yoğun ve daha seyrek bölgelerini içerdiğini ima ediyor.
Buz karotu kayıtları, Güneş Sistemi’nin en az 80.000 yıldır bulutun içinden geçmekte olabileceğine dair kanıtlar gösteriyor; Güneş Sistemi ilk olarak daha seyrek bir bölgeden geçmiş, ardından bugün hâlâ katetmekte olduğumuz daha yoğun bir bölgeye ilerlemiştir.
Yerel Yıldızlararası Bulut’un kökenlerini aslında kesin olarak bilmiyoruz. Ekibin bulguları, süpernova kaynaklı bir köken ile tutarlılık gösteriyor. Araştırmacılar, “Bu sonuçlar, Yerel Yıldızlararası Bulut’un süpernova tarafından üretilen demir-60 için kozmik bir arşiv olduğunu gösteriyor.” diye yazıyor.






