Sorunların hiçbiri mucizevi biçimde çözülmüyor. Ama insan biraz daha kendisine dönüyor. Belki iyileşmenin ilk işareti de budur.
Kl. Psk. / Öğr. Gör. Sare Uçar
İnsanların üzgünken yaptığı en anlaşılmaz şeylerden biri, gidip kendilerini daha da üzebilecek bir şarkı açmalarıdır.
Kalbiniz kırılmıştır. Bir şey bitmiştir. Birini özlüyorsunuzdur. Belki hiçbir şey “olmamıştır” ama siz nedense iyi değilsinizdir. Sonra yapılabilecek en son şeyi yaparsınız: Kulaklığı takar, sizi tam da o duygunun ortasına götüreceğini bildiğiniz şarkıyı açarsınız.
Üstelik yanlışlıkla da değildir bu.
Şarkıyı seçersiniz.
İlk birkaç notadan ne olacağını bilirsiniz. O giriş, o ses, o melodi, o söz… Ve bir anda yıllar önce unuttuğunuzu sandığınız bir şey yeniden beliriverir. Bir insan. Bir yaz akşamı. Bir ev. Bir telefon konuşması. Bir bavul. Bir sokak. Bir bakış. Hatta belki hiç yaşanmamış ama yaşayabilirmiş gibi düşündüğünüz bir hayat.
Şarkı devam eder.
Siz de hafiften mahvolursunuz.
Ve sonra, çok tuhaf bir biçimde, biraz daha iyi hissedersiniz.
İnsan neden bunu yapar?
Zaten üzgünken neden hüzünlü şarkı dinler?
İlk bakışta pek mantıklı görünmüyor. Günlük hayatta bizi üzen şeylerden kaçınırken, müzik aracılığıyla üzüntünün kapısını kendi elimizle açıyoruz. Dahası, bunu çoğu zaman isteyerek yapıyoruz.
Psikolojide uzun zamandır merak edilen meselelerden biri tam da bu paradokstur: Gerçek yaşamda kaçınacağımız bir duyguyu, sanatın içinde neden gönüllü olarak ararız?
Üstelik yalnızca aramakla kalmayıp ondan keyif de alabiliyoruz.
Buna “hüzünlü müzik paradoksu” diyebiliriz. Yapılan araştırmalar, insanların hüzünlü müzik dinlerken yalnızca üzüntü yaşamadığını; nostalji, empati, hayal kurma, duygusal düzenleme ve estetik haz gibi başka deneyimlerin de devreye girebildiğini gösteriyor. Hatta bazı çalışmalar, müziğin hüzünlü olarak algılanmasının, onu dinlerken kişinin kendisini mutlaka hüzünlü hissettiği anlamına gelmediğini ortaya koyuyor. Yani kulağımıza hüzünlü gelen bir şey, içimizde her zaman yalnızca hüzün üretmiyor.[1]
Belki de mesele tam olarak burada.
Belki hüzünlü müzik bizi üzmüyor.
Belki zaten üzgün olduğumuzda, bize eşlik eden doğru sesi buluyoruz.
Bazen insanın ihtiyacı çözüm değil, eşliktir
Gündelik hayatta kötü hissettiğimizde çevremizden gelen tavsiyeler oldukça tanıdıktır.
“Boş ver.”
“Geçer.”
“Takma kafana.”
“Daha kötüsü de var.”
“Pozitif düşün.”
İyi niyetli cümlelerdir bunlar. Ama insanın her zaman iyi hissetmeye ikna edilmesi gerekmez.
Bazen yalnızca hissetmesine izin verilmesi gerekir.
Müzik bu noktada psikolojik olarak ilginç bir alan açıyor. Çünkü müzik bize, insan ilişkilerinde her zaman bulamadığımız bir şeyi verebiliyor: Duygunun hemen ortadan kaldırılmadan taşınabilmesi.
Hüzünlü bir şarkı size “Hadi artık neşelen” demez.
Sanki “Tamam. Biraz burada durabiliriz,” der.
Bu küçük fark oldukça önemlidir.
Çünkü duygu düzenlemek, bir duyguyu yok etmek demek değildir. Bazen o duyguyla baş edilebilir bir ilişki kurabilmektir. Müziğin günlük yaşamda duygu düzenleme amacıyla kullanıldığını gösteren çalışmalar, kişilerin müziği bazen ruh hâllerini değiştirmek, bazen mevcut duygularını sürdürmek, bazen rahatlamak, bazen dikkatlerini başka yere yöneltmek ve bazen de duygusal bir deneyimi daha derinden yaşamak için kullandıklarını gösteriyor.[2]
Demek ki insanın müziği kullanma biçimi, “iyi hissetmek istiyorum” cümlesinden çok daha karmaşık.
Bazen insanın amacı daha mutlu olmak değildir.
Daha az yalnız hissetmektir.
Bazen daha enerjik olmak değildir.
Bir duygunun nihayet kendisine ait olduğunu kabul etmektir.
Bazen de hiçbir şeyi çözmeden birkaç dakika boyunca yalnızca hissetmektir.
Belki bu yüzden müzik, insanın ruh hâline karşı sürekli görev başındaki bir yaşam koçu gibi davranmaz.
Bazen sadece yanında oturur.
Bir şarkı bizi nasıl tanıyabilir?
Bir şarkı bizi tanımaz.
Çocukluğumuzu bilmez.
İlişkilerimizi bilmez.
Nerede büyüdüğümüzü, ilk kez ne zaman kalp kırıklığı yaşadığımızı, hangi cümlenin bizi yıllardır rahatsız ettiğini bilmez.
Ama yine de bazen bir şarkıyı dinler ve “Beni anlatıyor,” deriz.
Aslında şarkı bizi anlatmıyor olabilir.
Biz kendimizi şarkının içine yerleştiriyoruzdur.
Müzik, kişisel belleğimizle birleştiği anda yalnızca ses olmaktan çıkabiliyor. Özellikle hüzünlü müzik üzerine yapılan araştırmalar, nostaljinin ve otobiyografik anıların önemli bir yer tuttuğunu gösteriyor.[3]
Bu nedenle bazen özlediğimizi sandığımız kişi, aslında yalnızca kişi değildir.
Onunla birlikte olduğumuz hâlimizdir.
Bir şarkı bizi on dokuz yaşımıza götürür. Yirmi dokuz yaşımızda olduğumuz için değil; on dokuz yaşımızdaki biz hâlâ içimizde bir yerde yaşadığı için.
İnsan bazen geçmişi özlediğini düşünürken geçmişteki kendisine özlem duyuyor olabilir.
Belki de bu yüzden müzik, belleğin son derece tuhaf bir çalışma arkadaşıdır. Arşiv memuru gibi dosyaları tarih sırasına koymaz. Daha çok, yıllardır açılmamış bir çekmeceyi bir salı akşamı hiç beklemediğiniz bir anda önünüze bırakır.
Üzerinde de küçük bir not vardır:
“Bunu hatırlıyor musun?”
Hatırlıyoruz.
Hem de şaşırtıcı derecede iyi.
Duyguların kelimelerden önce geldiği yer
Klinik psikolojide insanın her yaşantısını kolayca kelimeye dökemediğini çok iyi biliyoruz.
Bazen kişi ne hissettiğini hisseder ama adını koyamaz.
Bazen anlatır ama anlattığı şey ile bedensel olarak yaşadığı şey arasında bir mesafe vardır.
Bazen “Hiçbir şey hissetmiyorum,” derken bedeni oldukça yoğun bir şey anlatıyordur.
İnsan ruhunda her şey önce cümle olarak başlamaz.
Bazı yaşantılar önce bedende hissedilir.
Bazıları bir görüntü şeklinde gelir.
Bazıları rüyalarda görünür.
Bazıları ilişkilerde tekrar tekrar karşımıza çıkar.
Bazıları ise bir şarkının içinde kendisine bir yer bulur.
Müziğin belki de en güçlü taraflarından biri burada ortaya çıkıyor: Müziğin her şeyi açıklaması gerekmiyor.
Bazen yalnızca bir duygunun biçimini taşıması yeterli.
Bir şarkıyı dinlerken neden boğazımızın düğümlendiğini tam olarak bilmiyor olabiliriz. Ama o düğümlenme bize tanıdık gelir.
Belki sanatın psikolojik gücü biraz da burada yatıyor: Bize ne hissettiğimizi söylemeden, hissettiğimizi fark ettirmek.
Bu yüzden müziği psikoterapinin yerine koymak elbette doğru olmaz. Bir şarkı, terapi sürecinin yerini tutmaz; klinik değerlendirme yapmaz, bilişsel çarpıtmaları ele almaz, travmatik yaşantıyı işleyemez. Ama insanın duygusal dünyasına ulaşan güçlü bir kanal olabilir.
Terapi odasında bazen bir duygunun doğru kelimesini bulmak uzun zaman alabilir. Bir şarkı o kelimeyi hiç kullanmadan aynı kapıyı açabilir.
“Bu şarkı beni daha da mahvediyor”
Bazen gerçekten de eder.
Hüzünlü müziği romantikleştirip “Her zaman iyi gelir” demek doğru olmaz. İnsanların müzik deneyimleri aynı değildir. Kişinin kişilik özellikleri, o anki ruh hâli, müziğe yüklediği kişisel anlam ve içinde bulunduğu sosyal bağlam, aynı şarkının farklı kişilerde bambaşka etkiler yaratmasına neden olabilir.[4]
Bir insan hüzünlü bir şarkıyı dinler, ağlar, geçmişini düşünür ve sonunda bir miktar hafifler.
Bir başkası aynı şarkıyı açar ve zihni bir düşüncenin etrafında dönmeye başlar: “Neden böyle oldu?”
“Keşke şunu söyleseydim.”
“Ya tekrar arasam?”
“Belki de hiç sevmedi.”
Ve bir süre sonra müzik, duyguyu düzenlemekten çok ruminasyona eşlik etmeye başlayabilir.
Dolayısıyla belki sormamız gereken soru “Bu şarkı beni üzüyor mu?” değildir.
Daha ilginç soru şudur:
“Bu şarkı beni kendime mi yaklaştırıyor, yoksa düşüncelerimin içine mi hapsediyor?”
Çünkü üzülmek ile aynı düşüncenin içinde dönüp durmak aynı şey değildir.
Hatırlamak ile yeniden yaşamak da.
Ağlamak ile kendini cezalandırmak da.
Müzikle kurduğumuz ilişki, bazen müziğin kendisinden daha belirleyici olabilir.
Bir şarkının ardından kendimizi biraz daha anlaşılmış hissediyorsak başka bir süreç vardır.
Bir şarkının ardından üç saat boyunca aynı olayı zihnimizde yeniden mahkemeye çıkarıyorsak başka.
Psikoterapide de çoğu zaman sınırı burada arıyoruz: Duyguya temas etmek.
Ama duygunun içinde kaybolmamak.
Güvenli bir acı mesafesi
Hüzünlü müziğin ilginç taraflarından biri, gerçek acının kendisi ile onun estetik temsili arasında bir mesafe yaratabilmesidir.
Bir şarkıda ayrılık vardır ama o anda gerçek bir ayrılık yaşamıyorsunuzdur.
Bir şarkıda ölüm vardır ama odanızda hâlâ kahvenizi yudumluyor olabilirsiniz.
Bir şarkıda terk edilirsiniz ama telefonunuz hâlâ masanın üzerindedir ve dünya dönmeye devam ediyordur.
Acı vardır.
Ama tehdit yoktur.
Bu ayrım önemlidir.
Sachs, Damasio ve Habibi’nin hüzünlü müziğin haz verici deneyimi üzerine yaptıkları sistematik değerlendirme, hüzünlü müziğin özellikle gerçek bir tehdit olarak algılanmadığında, estetik olarak beğenildiğinde ve nostalji, empati ya da duygu düzenleme gibi psikolojik süreçleri harekete geçirdiğinde hoş bir deneyim hâline gelebildiğini öne sürüyor.[5]
Bunu psikoterapideki çok temel bir deneyime benzetiyorum: İnsan, bazı duygulara ancak onları taşıyabileceği kadar yaklaşabildiğinde temas edebiliyor.
Müzik de bazen böyle bir alan yaratıyor.
Gerçek olayın kendisini değil, onun yankısını duyuyoruz.
Bu nedenle bir şarkının içinde ağlamakla hayatın içinde aynı olayın tekrar yaşanması aynı şey değil.
Biri estetik bir çerçeve içinde duygusal temas kurmak olabilir.
Diğeri gerçek bir tehdittir.
Müziğin sihirli tarafı belki de bu mesafeyi görünmez biçimde korumasıdır.
Müzik bize “yalnız değilsin” dediğinde
Hüzünlü müzik dinlerken yaşanan duygulardan biri de garip biçimde yalnızlığın azalmasıdır.
İlk bakışta bu da çelişkili görünür.
İnsan yalnız hissediyor ve gidip yalnızlık hakkında şarkı dinliyor.
Fakat aslında müziğin yaptığı şey, yalnızlığı başka bir insan deneyimiyle ilişkilendirmek olabilir.
Taruffi ve Koelsch’ün çalışmasında hüzünlü müzik dinlemenin ödüllendirici tarafları arasında duygu düzenleme, hayal gücü, empati ve gerçek yaşamda sonuçları bulunmayan yoğun duygular yaşama gibi işlevler bildirilmiştir.[6]
Çünkü bir şarkıcı sizin hikâyenizi bilmiyor olabilir.
Ama sizin yaşadığınız duyguyu söylüyor olabilir.
İşte burada sanatın çok güzel bir paradoksu var.
Şarkı çok kişiseldir ama aynı anda çok kalabalıktır.
Bir kişinin sesinden çıkar.
Bin kişinin hayatına girer.
Sahneden bakınca insanın başka bir psikolojisi var
Müzikle ilişkim yalnızca dinleyici tarafında şekillenmedi.
Sahneye çıktığınızda müziğin başka bir yüzünü görüyorsunuz.
Sahneden yüzlerce kişiye bakıyorsunuz ve aslında aynı şarkının yüzlerce farklı hikâyede başka bir yere dokunduğunu fark ediyorsunuz.
Birinin gözleri kapanıyor.
Bir başkası sözleri sizinle birlikte söylüyor.
Biri gülümsüyor.
Bir başkası başını öne eğiyor.
Bazıları yalnızca dinliyor.
Ve siz aynı şeyi söylüyorsunuz.
Ama onlar aynı şeyi duymuyor.
Çünkü bir şarkıcı sahnede tek bir hikâye söylerken, dinleyicilerin her biri kendi hikâyesini dinler.
Ben bir şarkı söylüyorum.
Ama karşımdaki kişi bazen çocukluğunu duyuyor.
Bir başkası eski sevgilisini.
Bir diğeri kaybettiği birini.
Bir başkası yıllardır gerçekleşmemiş bir ihtimali.
Bir başka insan ise yalnızca çok güzel bir melodiyi.
Şarkı aynı.
Hikâye farklı.
Bu durum bana klinik psikolojide çok sık karşılaştığımız bir başka gerçeği hatırlatıyor: İnsanlar yalnızca yaşadıkları olaylara değil, olaylara verdikleri anlama tepki verirler.
Aynı cümle iki kişide iki farklı duyguyu harekete geçirebilir.
Aynı kayıp iki insan tarafından farklı yaşanabilir.
Aynı şarkı da öyle.
Müzik, dinleyenin yaşam öyküsünden geçerek yeniden yazılır.
Bu yüzden bazen bir sanatçının söylediği şarkı, sanatçının olmaktan çıkar.
Dinleyenin olur.
Belki sanatın en güzel taraflarından biri de budur.
Bir şey söylersiniz.
Ama son anlamını siz belirleyemezsiniz.
Şarkıcı ve terapist arasında tuhaf bir akrabalık
Sahne ile terapi odası ilk bakışta birbirine oldukça uzak iki yer gibi görünür.
Birinde mikrofon vardır.
Diğerinde koltuk.
Birinde ışık vardır.
Diğerinde bazen floresan lamba.
Birinde yüzlerce insan vardır.
Diğerinde çoğu zaman tek bir kişi.
Ama ikisinin arasında ilginç bir ortaklık olduğunu düşünüyorum: İkisi de insanın kendi sesini duyabilmesiyle ilgilidir.
Elbette yöntemleri, amaçları ve sorumlulukları aynı değildir. Terapiyi bir sahne gösterisi gibi düşünmek doğru olmaz; psikoterapi klinik bir süreçtir ve kendi etik ve bilimsel sınırları vardır.
Ama her iki alanda da çok temel bir şey gerçekleşebilir: İnsan, kendinde olan fakat henüz tam olarak ifade edemediği bir şeyi duyabilir.
Bazen terapist sorar.
Bazen kişi cevap veremez.
Bazen bir süre sessizlik olur.
Bazen bir şarkı devreye girer.
Ve kişi birden,
“Evet,”
der.
“Galiba mesele bu.”
Sanatın psikolojik gücünü biraz da burada görüyorum.
Bize her zaman yeni bir bilgi vermez.
Bazen sahip olduğumuz ama henüz fark etmediğimiz bilgiyi görünür kılar.
İnsan neden özellikle “kendi şarkısını” arar?
Hepimizin hayatında bir ya da birkaç “kendi şarkımız” vardır.
Hangi şarkı olduğu önemli değildir.
Önemli olan onun bizde ne yaptığıdır.
Bir insan için yalnızca birkaç dakika süren bir parça olabilir.
Başka biri için hayatının belli bir döneminin ses kaydı.
Yıllar sonra şarkıyı yeniden açtığınızda sadece müziği duymazsınız.
O zamanki kendinizi de duyarsınız.
Belki daha saf hâlinizi.
Belki daha öfkeli.
Belki daha umutlu.
Belki daha naif.
Belki de bugünkü hâlinizin hiç bilmediği kadar cesur bir versiyonunuzu.
Müzik bu anlamda yalnızca geçmişi hatırlatmaz.
Geçmişteki benliklerimizi de çağırabilir.
Ve bazen iyileşmek, geçmişteki kendimizle yeniden temas edebilmektir.
Çünkü büyümek, eski hâllerimizi tamamen ortadan kaldırmak değildir.
Onları içimizde bir yere yerleştirebilmektir.
Bir zamanlar bizi parçalayan şarkıyı yıllar sonra dinleyip yalnızca gülümseyebiliyorsak, belki şarkı değişmemiştir.
Biz değişmişizdir.
Şarkının içindeki kişi artık başka biridir.
Hüzünle aramızdaki tuhaf ilişki
Belki de modern insanın en büyük sorunlarından biri, bütün duygularını mümkün olduğunca hızlı biçimde “iyi” hâle getirmek istemesi.
Üzgünseniz, toparlanmanız gerekir.
Yorgunsanız, motive olmanız.
Kaygılıysanız, sakinleşmeniz.
Bir şey bittiyse, “önünüze bakmanız”.
Sosyal medyanın dili de çoğu zaman bunu destekliyor.
Herkes iyi.
Herkes güçlü.
Herkes kendini bulmuş.
Herkes bir yerlerde kahvesini tutarken hayatını çözmüş gibi.
İnsan bazen yalnızca üzgün olduğu için bile kendisinde bir sorun varmış gibi hissedebiliyor.
Oysa üzüntü bir arıza değildir.
Yas bir arıza değildir.
Özlemek bir arıza değildir.
Kırılmak da.
İnsanın bütün duygularını sürekli olumlu hâle getirmesi psikolojik sağlık değildir.
Psikolojik sağlık, farklı duyguları yaşayabilme kapasitesidir.
Bir gün çok iyi hissedebilmek.
Başka bir gün hiç iyi hissedememek.
Ve iki durumda da kendimizle ilişkimizi tamamen kaybetmemek.
Hüzünlü müzik bana bu açıdan önemli bir şey öğretiyor:
İnsan bazen iyileşmek için duygusunu değiştirmek zorunda değildir.
Duygusuyla kurduğu ilişkiyi değiştirmesi yeterlidir.
Acıyı susturmak mı, ona bir ses vermek mi?
Belki de “acının sesiyle iyileşmek” derken tam olarak bunu kastediyorum.
Acının yok olması değil.
Acının duyulabilir hâle gelmesi.
Çünkü duyulmayan bazı duygular başka biçimlerde kendilerini anlatmaya devam eder.
Bir huzursuzluk olarak.
Bir tekrar olarak.
Bir bedensel sıkıntı olarak.
Bir ilişki örüntüsü olarak.
Bir rüya olarak.
Bir şarkı olarak.
İnsan, hissettiği şeyi her zaman doğrudan söyleyemeyebilir.
Ama bazen bir şarkının içinde onu tanıyabilir.
Bu yüzden müziğin psikolojik işlevini yalnızca “iyi hissettirme” üzerinden değerlendirmek bana eksik geliyor.
Bazen müzik bizi mutlu etmez.
Bizi bize yaklaştırır.
Bazen problemimizi çözmez.
Problemin bizde yarattığı duyguyu taşınabilir hâle getirir.
Bazen geçmişimizi değiştirmez.
Ama geçmişe bakarken bugün olduğumuz kişiyi yanımıza alır.
Ve belki en önemlisi, bize bir çeşit duygusal ortaklık sunar: “Bunu hisseden yalnızca sen değilsin.”
Bir şarkıcı sizin hayatınızı bilmiyor olabilir.
Ama sizin hissettiğiniz duygunun cümlesini söyleyebilir.
İşte bazen insanın ihtiyacı tam olarak budur.
Birinin onu tanıması değil.
Bir yerlerde kendisini tanıması.
Müziğin bir başka özelliği de bize duyguların yalnızca içerik değil, tempo olduğunu hatırlatmasıdır. Kaygı hızlanabilir; yas ağırlaşabilir; özlem aynı cümleyi zihnimizde tekrar tekrar çaldırabilir. Müzik ise bu ritimleri dışarıdan duyabileceğimiz bir biçime sokar. Belki bu yüzden bazen “Neden bu şarkıyı bu kadar çok dinliyorum?” sorusunun altında “Neden aynı duygunun içinde bu kadar uzun kalıyorum?” sorusu vardır. Şarkı, duygunun kendisi kadar onun ritmini de görünür kılar.
Bir de şu var: İnsan bazen bir şarkıyı dinlerken yalnızca geçmişini değil, geleceğini de hayal eder. Müziğin çağrıştırdığı sahneler yalnızca hatırlanmış yaşantılar değildir; hiç yaşanmamış konuşmalar, kurulmamış ilişkiler ve “başka türlü olsaydı” ihtimalleri de zihinde belirir. Bu nedenle hüzünlü müzik yalnızca kaybedileni değil, mümkün olup da gerçekleşmeyeni de düşündürebilir. Yasın yalnızca olmuş bitmiş bir olayın ardından değil, gerçekleşmemiş bir ihtimalin ardından da tutulabildiğini hatırlamak, müziğin neden bazen bu kadar kişisel geldiğini anlamayı kolaylaştırır.
Belki bu nedenle kulaklığı takıp aynı şarkıya yeniden dönmek her zaman geçmişe saplanmak değildir. Bazen geçmişin bugünkü benliğimiz tarafından yeniden ziyaret edilmesidir. Dün bizi yaralayan bir cümle, bugün yalnızca bir cümle olabilir. Dün bizi dağıtan bir melodi, bugün hayatımızın başka bir dönemine açılan bir pencereye dönüşebilir. Müzik burada zamanın içindeki küçük bir laboratuvar gibidir: Aynı ses, başka bir insan olduğumuz için başka bir sonuç üretir.
Üstelik müzik bunu bize sessizce hatırlatır: İnsan yalnızca ne yaşadığını değil, yaşadıklarının kendisinde bıraktığı sesi de taşır. Bazen o ses çok uzun süre içeride kalır. Sonra bir şarkı çalar ve insan, yıllardır söylemediği bir şeyi ilk kez kendi içinde duyduğunu fark eder. Belki de bazı şarkıların ömrünün bu kadar uzun olmasının nedeni budur; onlar yalnızca bir dönemin değil, o dönemdeki benliğimizin sesini de saklar.
Bazen iyileşmek, yalnızca yeniden gülmek değil; yeniden duyabilmektir. Bir şarkı bunu bize hatırlatır: Duygularımız geçip gitmez, biçim değiştirir.
Bazen bir melodi, duygunun adını koymadan ona bakmanın yumuşak yoludur.
Üstelik müzikteki beklenti duygusu bize gündelik hayatın küçük bir metaforunu da sunar: Her notanın ne zaman geleceğini bilmeyiz, fakat bir sonraki sesi bekleriz. Bazen çözülme hemen gelir, bazen gecikir. Psikolojide de belirsizliğin nasıl taşındığı önemlidir. Belki iyi gelen şey, şarkının sonunda her sorunun çözülmesi değil; belirsizlik sürerken bile müziğin bize eşlik etmeye devam etmesidir.
Belki bu yüzden bazı şarkılar bize yalnızca ne hissettiğimizi değil, o duygunun nasıl aktığını da fark ettirir. Kaygının hızını, yasın ağırlığını, özlemin tekrarını düşünün. Duygu içerideyken bizi bütünüyle kaplayabilir; müzik onu dışarıdan duyabileceğimiz bir biçime dönüştürdüğünde ise ona bir adım yaklaşırken bir adım da geri çekilebiliriz. Bu küçük mesafe, insanın kendisini duyabilmesi için bazen oldukça kıymetlidir.
Müziğin bir başka özelliği de bize duyguların yalnızca içerik değil, ritim ve beklenti olduğunu hatırlatmasıdır. Bir melodinin yükselmesi, bekleyiş yaratması ya da beklenmedik biçimde çözülmesi yalnızca kulağa değil, duygusal deneyime de dokunur. Müzik duyguyu bazen anlatmaz; onun temposunu kurar.[7]
Son şarkı
Yazının başındaki soruya artık biraz farklı bakabiliriz.
İnsan üzgünken neden hüzünlü müzik dinler?
Çünkü insanın her zaman acısından uzaklaşmaya ihtiyacı yoktur.
Bazen acısına yaklaşmaya ihtiyacı vardır.
Ama bunu kendisini yeniden yaralayacak biçimde değil; ona bakabileceği, onu duyabileceği, onunla bir süre kalabileceği kadar güvenli bir mesafeden yapar.
Müzik işte bu mesafeyi yaratabilir.
Bir melodi geçmişi çağırabilir.
Bir söz bir anıyı hareket ettirebilir.
Bir ses “Bunu ben de hissettim” duygusu yaratabilir.
Bir şarkı bizi ağlatabilir.
Ve sonra, garip biçimde, biraz daha hafifletebilir.
Çünkü belki iyileşmek, her zaman daha az hissetmek değildir.
Bazen daha çok hissedebilecek kadar güvende olmaktır.
Sahnedeyken yüzlerce insanın aynı şarkıya farklı farklı baktığını görüyorum.
Ben bir şarkı söylüyorum.
Onlar kendi hayatlarını dinliyor.
Birinin kaybı, diğerinin aşkı, bir başkasının gençliği, bir başkasının pişmanlığı, bir diğerinin özlemi oluyor aynı şarkı.
Bu yüzden müzik bana hiçbir zaman yalnızca ses gibi gelmedi.
Bir tür duygusal hafıza gibi geldi.
Bazen bir tanıklık gibi.
Bazen bir itiraf.
Bazen de insanın kendi içinde söyleyemediği bir cümlenin başkasının ağzından ilk kez duyulması gibi.
Belki müzik bizi acıdan kurtarmıyor.
Belki bundan daha mütevazı ve daha değerli bir şey yapıyor:
Acımızla birlikte yaşayabileceğimiz bir ses veriyor.
Ve belki bazı yaralar sessizlikte daha çok büyüyor.
Bazılarıysa ilk kez bir şarkının içinde kendi sesini buluyor.
İnsan o sesi duyduğunda, yara bir anda yok olmuyor.
Ama insan artık yarasının içinde yalnız olmadığını anlıyor.
Şarkı bitiyor.
Hayat devam ediyor.
Sorunların hiçbiri mucizevi biçimde çözülmüyor.
Ama insan biraz daha kendisine dönüyor.
Belki iyileşmenin ilk işareti de budur.
Acının artık susması değil.
Acının duyulabilir hâle gelmesi.
Kaynakça
Garrido, Sandra, and Emery Schubert. “Individual Differences in the Enjoyment of Negative Emotion in Music: A Literature Review and Experiment.” Music Perception 28, no. 3 (2011): 279–295. https://doi.org/10.1525/mp.2011.28.3.279.
Kawakami, Ai, Kiyoshi Furukawa, Kentaro Katahira, and Kazuo Okanoya. “Sad Music Induces Pleasant Emotion.” Frontiers in Psychology 4 (2013): 311. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2013.00311.
Koelsch, Stefan. “Brain Correlates of Music-Evoked Emotions.” Nature Reviews Neuroscience 15, no. 3 (2014): 170–180. https://doi.org/10.1038/nrn3666.
Sachs, Matthew E., Antonio Damasio, and Assal Habibi. “The Pleasures of Sad Music: A Systematic Review.” Frontiers in Human Neuroscience 9 (2015): 404. https://doi.org/10.3389/fnhum.2015.00404.
Taruffi, Liila, and Stefan Koelsch. “The Paradox of Music-Evoked Sadness: An Online Survey.” PLOS ONE 9, no. 10 (2014): e110490. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0110490.
Vuoskoski, Jonna K., William F. Thompson, Doris McIlwain, and Tuomas Eerola. “Who Enjoys Listening to Sad Music and Why?” Music Perception 29, no. 3 (2012): 311–317. https://doi.org/10.1525/mp.2012.29.3.311.
Ai Kawakami, Kiyoshi Furukawa, Kentaro Katahira, and Kazuo Okanoya, “Sad Music Induces Pleasant Emotion,” Frontiers in Psychology 4 (2013): 311, https://doi.org/10.3389/fpsyg.2013.00311; Liila Taruffi and Stefan Koelsch, “The Paradox of Music-Evoked Sadness: An Online Survey,” PLOS ONE 9, no. 10 (2014): e110490, https://doi.org/10.1371/journal.pone.0110490.
[2] Liila Taruffi and Stefan Koelsch, “The Paradox of Music-Evoked Sadness: An Online Survey,” PLOS ONE 9, no. 10 (2014): e110490, https://doi.org/10.1371/journal.pone.0110490.
[3] Matthew E. Sachs, Antonio Damasio, and Assal Habibi, “The Pleasures of Sad Music: A Systematic Review,” Frontiers in Human Neuroscience 9 (2015): 404, https://doi.org/10.3389/fnhum.2015.00404.
5.Jonna K. Vuoskoski, William F. Thompson, Doris McIlwain, and Tuomas Eerola, “Who Enjoys Listening to Sad Music and Why?” Music Perception 29, no. 3 (2012): 311–317, https://doi.org/10.1525/mp.2012.29.3.311;
Sandra Garrido and Emery Schubert, “Individual Differences in the Enjoyment of Negative Emotion in Music: A Literature Review and Experiment,” Music Perception 28, no. 3 (2011): 279–295, https://doi.org/10.1525/mp.2011.28.3.279;
Matthew E. Sachs, Antonio Damasio, and Assal Habibi, “The Pleasures of Sad Music: A Systematic Review,” Frontiers in Human Neuroscience 9 (2015): 404, https://doi.org/10.3389/fnhum.2015.00404.
[5] Matthew E. Sachs, Antonio Damasio, and Assal Habibi, “The Pleasures of Sad Music: A Systematic Review,” Frontiers in Human Neuroscience 9 (2015): 404, https://doi.org/10.3389/fnhum.2015.00404.
[6] Liila Taruffi and Stefan Koelsch, “The Paradox of Music-Evoked Sadness: An Online Survey,” PLOS ONE 9, no. 10 (2014): e110490, https://doi.org/10.1371/journal.pone.0110490.
Stefan Koelsch, “Brain Correlates of Music-Evoked Emotions,” Nature Reviews Neuroscience 15, no. 3 (2014): 170–180, https://doi.org/10.1038/nrn3666.
