NASA, Artemis II görevi ve Ay’ı keşfetme çabalarına yeniden ivme kazandırmak için hazırlıklarını sürdürürken, bilim insanları gelecekteki astronotların karşılaşacağı pratik bir sorunu ele alıyor: Ne yiyecekler? Austin’deki Teksas Üniversitesi’nden yapılan yeni bir araştırma, nohutun bu sorunun çözümünün bir parçası olabileceğini ortaya koyuyor.
Binali Furkan Alper
GazeteBilim Yazı İşleri
İnsanoğlunun Ay’a geri dönmesi ve bir Ay varlığı oluşturması için, yerindeki kaynakları maksimize etmeli , Ay regolitini en verimli halde kullanmalıyız. Yakın zamanda yapılan bir deneyde, bilim insanları simüle edilmiş “ay toprağı” kullanarak nohut yetiştirmeyi ve hasat etmeyi başardılar. Bu, ay regolitini taklit etmek üzere tasarlanmış ortamda bir mahsulün ilk kez üretilmesi anlamına geliyor.
Ay regolitinin tek büyüme ortamı olarak kullanılması toksik elementler, kozmik ve güneş radyasyonuna maruz kalma, organik madde eksikliği, rizosfer mikroorganizmalarının yokluğu ve zayıf yapısal özellikler nedeniyle zorluklar teşkil etmektedir. Bunun yanı sıra Fosfor, Potasyum, Kalsiyum, Magnezyum ve Demir dahil olmak üzere bitki büyümesi için temel besin maddelerini de içermektedir. Ek olarak, bol miktarda bulunan Silisyum ve Titanyum yapısal bütünlüğü artırarak ve stres toleransını teşvik ederek bitkilere fayda sağlayabilir. Önemli bir besin maddesi olan Azot ise takviye gerektirecektir.
Ay regoliti bahsi geçen temel besin maddelerini içermesine rağmen, bunların çoğu bitkiler için biyoyararlanımı düşük olan mineral formlarda bağlıdır. Dünya kaynaklı rizosfer mikroorganizmalarının sisteme dahil edilmesiyle besin çözünürlüğünü artırabilir ve böylece regolitin bir bitki büyüme ortamı olarak uygunluğunu geliştirebilir.
Projenin temel yürütücüsü Sara Santos, elde edilen bulguların Ay yüzeyinde tarım yapma imkanlarını anlama yolunda kritik bir basamak olduğunu ifade etti.
Teksas Üniversitesi Jeofizik Enstitüsü’nde (UTIG) doktora sonrası araştırmacı olan Santos, “Araştırmanın odağı, Ay’da bitki yetiştirmenin uygulanabilirliğini kavramaktır” dedi. “Bu regoliti toprağa nasıl dönüştürebiliriz? Hangi doğal mekanizmalar bu değişimi sağlayabilir?”
Ay toprağında bitki yetiştirmenin zorlukları
Ay toprağı aslında doğru bir ifade değildir. Ay’daki “toprağa” regolit denir. Ay regoliti, Ay’ın yüzeyini kaplayan tozlu malzemenin bilimsel adıdır. Dünya’daki toprağın aksine, bitkilerin büyümek için bağımlı olduğu mikroorganizmaları veya organik maddeleri içermez. Regolit, bitkilerin kullanabileceği mineralleri ve besin maddelerini barındırsa da, aynı zamanda bitki gelişimine zarar verebilecek ağır metaller de ihtiva eder.
Ekinlerin bu koşullarda yetişip yetişemeyeceğini test etmek için araştırmacılar, Exolith Labs tarafından üretilen simüle edilmiş bir ay regoliti kullandılar. Bu karışım, Apollo görevleri sırasında getirilen ay örneklerinin bileşimine yakından benzeyecek şekilde tasarlanmıştır.
Solucan gübresi ile daha verimli toprak yaratmak
Araştırma ekibi, yetiştirme koşullarını geliştirmek amacıyla yapay ay regolitini vermikompost (solucan gübresi) ile harmanladı. Besin değeri yüksek olan bu materyal, “red wiggler” cinsi toprak solucanlarının organik atıkları sindirmesi sonucu meydana gelir. Vermikompost, bitki sağlığına katkıda bulunan kıymetli besin öğeleri ve zengin bir mikrobiyom içerir.
Bir uzay görevi senaryosunda solucanlar gıda artıkları, pamuklu kıyafetler veya hijyen ürünleri gibi çöpe gidebilecek materyallerden kompost üretebilir
Araştırmacılar, ekim işleminin öncesinde nohut tohumlarını arbusküler mikoriza mantarlarıyla aşıladılar. Bitkilerle simbiyotik ilişki kuran bu mantarlar, bitkinin temel besinleri emmesini kolaylaştırırken topraktaki ağır metallerin emilimini de kısıtlar.
Nohutlar yapay Ay toprağında yetişiyor
Santos ve ekibi, nohut ekimini farklı ay toprağı ve solucan gübresi karışımlarında gerçekleştirdi. Elde edilen sonuçlara göre bitkiler, içeriğinde %75 oranına kadar yapay ay toprağı bulunan karışımlarda sağlıklı bir şekilde gelişebildi. Ay toprağı oranı bu sınırı geçtiğinde ise bitkiler strese girdi ve ömürleri kısaldı.
Zor şartlar altında dahi, mantar takviyesi yapılan bitkiler, aşılanmamış olanlara kıyasla daha uzun süre hayatta kaldı. Bu, mantarların bitki gelişimini desteklemedeki kritik rolünü ortaya koyuyor. Ayrıca araştırmacılar, mantarların yapay ay toprağında tutunabildiğini fark ettiler.Bu keşif, gerçek bir ay çiftliğinde mantarların sisteme sadece bir defa dahil edilmesinin yeterli olabileceğine işaret ediyor.
Neden nohut tercih edildi ?
Protein bakımından zengin, zorlu şartlara dayanıklı, su ve gübre ihtiyacı ise düşük olan nohut, deneyler için oldukça pratik bir mahsuldü. İlk dönem uzay tarımı çalışmalarının çoğu, bitkilerin sıra dışı ortamlarda sadece sağ kalıp kalamayacağını ölçen yapraklı sebzelere odaklanmıştı.
Ancak nohut, insanların günlük besin ihtiyacını karşılayan mahsuller gibi yenilebilir tohumlar üreten temel bir gıda maddesi olduğu için çok daha ciddi bir sınav niteliğindedir. Araştırmacılar, bu çalışmada ‘Myles’ olarak bilinen minyon bir türü tercih ettiler. Bu türün küçük yapısı, her karış toprağın değerli olduğu uzay araçları veya ay üslerindeki kısıtlı alanlar için idealdir. Tüm bu nitelikler, nohudu, astronotların gelecekte Ay’da sadece deney amaçlı bitkiler değil, gerçek gıda üretip üretemeyeceklerini anlamak adına değerli bir model haline getirdi.
Ay’da yetişen nohutlar tüketime uygun mu?
Yapay ay toprağından nohut elde edilmesi büyük bir başarı olsa da, hala yanıt bekleyen pek çok soru var. Bilim insanları, bitkilerin topraktaki zararlı metalleri çekip çekmediğini ve bu nohutların astronotlar için gerekli besin değerini sunup sunmadığını henüz netleştirmiş değil.
Makalenin başyazarı ve Texas A&M Üniversitesi Toprak ve Ürün Bilimleri Bölümü’nde doktora adayı olan Jessica Atkin, “Bunların bir gıda kaynağı olarak fizibilitesini anlamak istiyoruz” dedi. “Ne kadar sağlıklılar? Astronotların ihtiyaç duyduğu besin maddelerine sahipler mi? Eğer yemek için güvenli değillerse, güvenli hale gelene kadar kaç nesil geçmesi gerekiyor?”
İlk etapta bizzat Santos ve Atkin’in kendi imkanlarıyla fonladığı proje, o günden bu yana NASA FINESST bursu ile desteklenmeye başlandı. Bu destek, gelecekteki Ay görevlerine yönelik gıda üretimi araştırmalarını geliştirmeye hizmet edecek.
Kaynakça:
University of Texas at Austin. “Chickpeas could become the first food grown on the Moon.” ScienceDaily. ScienceDaily, 12 March 2026. www.sciencedaily.com/releases/2026/03/260312020101.htm
https://spacebotany.uk/blog/fungi-worms-and-chickpeas-growing-food-in-lunar-regolith/
