Bir Disney prensesine nasıl tanı koyabiliriz? Yüzeyde bu fikir çılgınca görünüyor, ancak biraz hayal kurmaya da izin veriyor.
Georgy Kurakin
Hazırlayan: Sedef Çakır
GazeteBilim Yazı İşleri
Yaklaşık bir yıl önce, The BMJ tarafından “Sonsuza dek mutlu yaşamak? Disney prenseslerinin gizli sağlık riskleri” başlıklı bir yazı yayımlandı. Bu makale, yazarların Disney prenseslerinin sahip olabileceği olası hastalıkları ve tıbbi durumları tartıştığı, bir tür esprili içerik niteliğindeydi. Olası tanıları varsaymak için, kitaplarda ve filmlerde anlatılan prenseslerin yaşam öykülerini ve tıbbi geçmişlerini kullandılar.
Bu bir çeşit eğlence olmasına rağmen, düşünmek için iyi bir fırsat. Yazarların yaptığı çalışmayı takdir ediyorum ve makaledeki değerlendirmelerin çoğuna katılıyorum. Ancak bana göre iki vakanın farklı tıbbi açıklamaları olması muhtemel.
Daha önce, meslektaşlarımla birlikte X/Twitter’ın Rusça bölümünde yaptığımız bazı tartışmalar sırasında Usta ile Margarita’daki Voland vakasını teşhis etmeye çalışmıştık. Küçük bir spoiler: frengi ya da klamidya hastasıydı. Bu tartışmaları Rusya’daki eğitici bir medya platformu olan Mel.fm’de özetlemiştim. Burada ise bu deneyimimi Disney prenseslerine uygulamaya karar verdim. Bazı tanılarını netleştirebilir miyiz ve onlara bazı tedaviler önerebilir miyiz?
Belle (Güzel ve Çirkin)
İlk tartışmalı vaka, yazarların Canavar’ı bir kimera olarak nitelendirdiği ve Belle’in bruselloz ve kuduz gibi tehlikeli enfeksiyonlara yakalanabileceği sonucuna vardığı Güzel ve Çirkin masalında yer alıyor. Fakat bir zamanlar insan olan bir varlıktan (Prens’ten) kimera oluşması pek olası değildir. Bu da bizi başka açıklamalar aramaya yöneltiyor.
Aslına bakarsak, kuduzun enfekte olmuş insanlarda canavar benzeri davranışlara yol açabilmesi nedeniyle Belle’in kuduz kapmış olma ihtimali çok düşük de olsa vardır. Ancak bu durumda Canavar final sahnesine kadar hayatta kalamaz, daha önce ölürdü. Finalde iyileşme de söz konusu olmazdı; çünkü paralitik evrenin (kas güçsüzlüğü ve felç başlangıcı) geri dönüşü yoktur. Bu durumda en güçlü aşk bile buna çare olamazdı.
Bunun yerine, prensin (Canavar’ın) cüzzam hastası olduğu varsayılmalıdır. Bu hastalık Belle’e de kolaylıkla bulaşabilirdi. Canavar genellikle aslanı andıran bir yüzle tasvir edilir. Bu tür bir betimleme Disney tarafından da, bu yazı için kullandığım yapay zekâ görsel oluşturucusu tarafından da kullanılmıştır (Şekil 1).
Bu görünümü, cüzzamın karakteristik yüz değişiklikleri olan facies leonica (aslan yüzü) ile ilişkilendiriyorum. Terk edilmiş saray da cüzzamı düşündürmektedir: cüzzamlı prens yalnızca izolasyona alınmıştır. Hatta lanetle ilgili bölüm bile bir yanlış yorumun sonucu olabilir. Yani cadı, tıbbi büyücülükteki deneyimine dayanarak Prens’in yüzündeki bu sinsi hastalığın ilk belirtilerinden söz etmiş olabilir. Ancak Prens, sınırlı eğitim düzeyiyle bunu anlayabildiği kadarıyla anlamıştır.
Canavar’daki cüzzamın iyileşmesinin ya da remisyona girmesinin (belirtilerin azalması ya da kaybolması ve hastalığın kontrol altına alınması) uzun süredir mahrum kaldığı ve Belle gibi sevgi dolu bir kadının basit bakımı sayesinde olup olamayacağı sorusu netliğe kavuşturabilmiş değil. Disney bu tabloyu karıştırmış ve abartmış olabilir. Prens, aslan yüzü şeklinde bir deformasyona yol açmayan ve iyi huylu seyir gösterebilen (ancak aktif evrede görünümü yine de bozabilen) tüberküloid formda cüzzam geçirmiş olabilir. Bu durumda, gerçekten de yalnızca prensin bağışıklık yanıtı ve bakım sayesinde iyileşmiş olması mümkündür.
Ne yazık ki, final sahnesi sırasında Belle’in bağışıklık durumu belirsizliğini korumaktadır. Lepromatöz tipe yatkın olabilir. Bu durumda, Belle’in de canavar benzeri bir görünüme bürünme riski vardır. Günümüz koşullarında, çift bir dermatoloji kliniği tarafından takip edilmeli ve antimikobakteriyel ilaçlarla koruyucu tedavi almalıydı. Ancak Güzel ve Çirkin’deki olaylar, Kara Veba’dan kısa bir süre sonraki dönemde Fransa’da geçmektedir (Disney filmindeki veba doktoru maskesi sahnesinden anlaşılacağı üzere). Ne yazık ki, o dönemde tıbbın sunabileceği en fazla yardım kaplıca tedavisiydi. Örneğin, Côte d’Azur’da uzun bir balayı gibi.
Aurora (Uyuyan Güzel / Maleficent)
Uyuyan Güzel’e gelince, açıkça görülmektedir ki yazarların koyduğu tanı eksiktir. Uzun süreli uykunun (obezite, diyabet ve kardiyovasküler olaylar) uzun vadeli sonuçları kapsamlı biçimde anlatılmıştır. Fakat bu durumun nedenleri, en önemli soru olmasına rağmen yetersiz şekilde ele alınmıştır.
Açıkça görüldüğü üzere, hastadaki ve sarayın diğer sakinlerindeki letarjik durum (kişinin aşırı halsiz, uykulu, bitkin ve zihinsel olarak yavaşlamış olması), salgın bir hastalığı düşündürmektedir. Böyle bir hastalık vardı: İki Savaş Arası Dönem’de Avrupa’yı kasıp kavuran ensefalitis letarjika.
Belki de aynı ya da benzer bir virüs o dönemde Aurora’nın ülkesinde dolaşıyordu. Bu oldukça olasıdır, çünkü benzer durumlar 1580’den beri görülmüştür. Bu tür vakaların tarihçesi Oliver Sacks’ın ünlü Awakenings (Uyanışlar) kitabında derlenmiştir. 1600’lerin sonlarında ünlü nörolog Thomas Sydenham, Londra’da febris comatosa adlı bir salgını tanımlamıştır ve adı her şeyi anlatmaktadır. 1712–1713 yıllarında Almanya “uyku hastalığı” ile karşı karşıya kalmış, 1750–1800 yılları arasında ise coma somnolentum Almanya ve Fransa’yı vurmuştur. 19. yüzyılın ortalarında bir diğer ünlü nörolog Jean-Martin Charcot, muhtemelen ensefalit sonrası kökenli olan bir dizi juvenil parkinsonizm vakası tanımlamıştır. 19. yüzyılın sonunda ise İtalya’da, “Rus gribi” pandemisinden kısa bir süre sonra, Nona adı verilen uykulu bir hastalık ortaya çıkmıştır. İlginç bir şekilde, Rus gribi yakın zamanda koronavirüs OC43 ile ilişkilendirilmiştir. Bu sadece bir tesadüften mi ibaret?
Dolayısıyla, olası ensefalitis letarjika 16. yüzyıldan beri Avrupa genelinde belgelenmiştir ve varlığı gerçekten de Aurora ile Maleficent’in yaşadığı dönemle örtüşüyor olabilir. Aurora’nın durumu yalnızca viral bir hastalık olabilir ve Maleficent ise tamamen suçsuz olabilir. (Şekil 2).
Ensefalitis letarjika’da görülen uyku hali bazen kendiliğinden düzelebilir. Bu da sıcak bir öpücükle uyanmayı açıklayabilir. Ancak bu henüz mutlu bir son değildir. Bundan sonra Aurora, uzun süre boyunca Parkinson benzeri ağır bir bozukluğun sonuçlarıyla karşılaşabilir. Günümüzde Aurora’ya kısmen levodopa ile yardımcı olunabilirdi (Oliver Sacks’ın aynı adlı Awakenings kitabında anlatıldığı gibi). O dönemde ise bir tedavi yoktu ve Aurora hayatının sonuna kadar yoğun bakıma ihtiyaç duyacaktı. Yine de, akut dönemin bu kadar ağır sonuçlar bırakmaması ihtimali de vardı,çünkü ensefalitis letarjika’da bu tür vakalar tanımlanmıştır.
Sonuç (isterdim ki daha mutlu olsun, ama pek öyle değil)
Disney tarzı masallar bizi biraz yumuşattı. Her hikayenin sonunda mutlu bir son bekliyoruz. Ancak tıp bilimi her zaman mutlu sonlarla bağlantılı değildir.
Masallardan esinlenen bu iki vakanın tıbbi analizi bir çeşit esprili çalışmadır. Ancak her şakanın içinde bir gerçek payı vardır. Gerçek şu ki, eşlerden birinin tıbbi durumu diğeri için ciddi bir sınav olabilir ve tedavinin başarısı, sabırlarına ve hasta eşe bakım verebilme yeteneklerine bağlı olabilir. Burada ele aldığım senaryolar klasik bir masaldan çok uzaktır. Ancak her yıl binlerce çift bu durumlarla karşı karşıya kalmaktadır. Sağlıklı olan eş de ağır bir yükle karşı karşıya kalır. Bu yük psikolojik destek ve uygun eğitimle hafifletilebilir. Gerçek hayatta ise bazen, biraz mutluluğu paylaşmanın bir yolunu bulmamız gerekir.
Yazının sahibi Georgy Kurakin, GazeteBilim’e bu çalışma hakkında açıklamalarda bulundu.
“Bir Disney prensesine nasıl tanı koyabiliriz? Yüzeyde bu fikir çılgınca görünüyor, ancak biraz hayal kurmaya da izin veriyor. Onların gerçekten var olduklarını düşünürsek, bu yapılabilir görünüyor. Bazı tarihsel kaynaklar masallara benzer, ama yine de onları kullanarak tarihi kişiliklerin tanılarını yeniden kurgulayabiliyoruz.
Yaklaşık bir yıl önce The BMJ’de yayımlanan bir makaledeki iki Disney prensesine ait klinik vakayı bu yöntemi uygulayarak yeniden analiz ettim. Bu sayede Aurora ve Belle’in ciddi tehlike altında olabileceğini öne sürebildim: Aurora büyük olasılıkla uzun vadeli, sakat bırakıcı sonuçlar riski taşıyan ensefalitis letarjika geçirmişti. Belle ise nişanlısı Canavar’dan cüzzam kapabilirdi. Bu bir şaka gibi görünebilir, fakat bu makale, sınırlı verilerle klinik vakaların nasıl analiz edilebileceğini göstermektedir. Ayrıca, eşlerden birinin uzun süreli hastalığının, psikolojik zorluklar ve tıbbi risklerle karşı karşıya kalan diğer eş üzerinde yarattığı ağır yükü de vurgulamaktadır.”
Kaynakça:
