Araştırma, farklı dillerde düşünme ve konuşmanın davranışlarımızı, mantığımızı hatta ahlaki tavrımızı önemli derecede değiştirdiğini öne sürüyor.
Çeviri: Elifnur Durduran
GazeteBilim Yazı İşleri
Günümüz modern dünyasında, gün içerisinde milyonlarca insan birden fazla dil konuşur. Kişi iş hayatında bir dil konuşurken, aile içerisinde, sosyal medyada bambaşka, farklı dilleri konuşabilir.
Birden fazla dili konuşmak bir insanın dünyaya olan bakış açısını derinden etkileyebilir. Araştırma, farklı dillerde düşünme ve konuşmanın davranışlarımızı, mantığımızı hatta ahlaki tavrımızı önemli derecede değiştirdiğini öne sürüyor.
Daha öncesinde bazı araştırmalar ikinci bir dil konuşmanın insanları daha mantıklı ve pragmatik kararlara ittiğini öne sürmüştü. Bunun muhtemel nedeni, ahlaki ikilemlerin ikinci bir dilde düşünüldüğünde duygusal yükleri daha az geldiği için, ikinci dilde konuşan insanların daha hızlı karar vermesidir.
Ama bu iddia henüz sonuçlanmış değil; yeni yapılan araştırmaların sonuçları farklı bir yöne işaret ediyor.
Konu ile ilgili karmaşık ve farklı sonuçların çıkmasının sebebi, ele alınan dil kavramının tüm olayın sadece küçük bir parçası olması. İnsanlar bir ikilemdeyken elleri boş gelmezler; içerisinde bulundukları soruna kendi ahlaki morallerini, geçmiş deneyimlerini ve benlik duygusunu getirirler. Bu zamana kadar araştırmalar bahsedilen ikilemlerde insanların karar vermesinden daha çok konuştukları dile odaklanmışlardı.
Esas benlik duygusu
Bu farklılıkları açıklayabilecek bir psikolojik karakteristik özelliği vardır: Esas benlik duygusu. Bazı insanlar için, dürüst, adil ve merhametli olmak kendi benliklerinden ayıramayacakları özelliklerken bazıları içinse bu özellikler benlikleri için çok da önemli olmayabilir.
Araştırmalar aynı zamanda güçlü bir ahlak duygusuna sahip insanların daha etik davranmaya ve değerleri test edildiğinde daha yoğun duygusal tepkiler vermeye meyilli olduğunu fark etti.
On yıllardır iki dillilik ve ahlak yargısı üzerine araştırma yapılmasına rağmen, pek az araştırma insanın esas kişiliğinin, iki dillilikte yapılan ahlaki kararlara nasıl etki ettiğini araştırdı.
Bu soruyu incelemek için bir çalışma yürütüldü. Anadili Yunanca olan ve İngilizce düzeyi orta-üstü veya ileri olan 106 katılımcı çalışmaya dâhil edildi.
Katılımcılar dört ahlaki ikilemi yanıtladı. Bunlardan ikisi fedakarlığın getirdiği zararı içeriyordu; örneğin, çok sayıda insanı kurtarmak için bir kişiyi öldürmenin kabul edilebilir olup olmadığı gibi. Diğer ikisi ise dürüstlük ve kişiler arası güven ile ilgiliydi: iş bulma şansını artırmak için özgeçmişte yalan söylemenin ve romantik bir ilişkide ihaneti partnere açıklamanın doğru olup olmadığı.
Katılımcılar ayrıca ahlaki kimliğin iki boyutunu ölçen bir anket de doldurdu: ahlaki benlik ve ahlaki bütünlük. Katılımcıların yarısı çalışmayı tamamen Yunanca, diğer yarısı ise İngilizce tamamladı.
Yabancı dil etkisi
Yunancadan İngilizceye geçmek, tek başına katılımcıların kararlarını değiştirmedi. Katılımcıların, yalnızca bir dili diğerine tercih ederek kullanmaları nedeniyle pragmatist, faydacı, seçeneği seçme ya da reddetme olasılıkları değişmedi. Bu bulgu, “yabancı dil etkisi” olarak adlandırılan olgunun, bir zamanlar düşünüldüğü kadar evrensel olmadığını gösteren giderek artan kanıtlara katkı sağlamaktadır. Dilin yargıyı etkileyip etkilemediği, ahlaki kimlik gibi bireysel özellikler de dâhil olmak üzere birçok başka etkene bağlı olabilir.
Dilin fark yarattığı alan, katılımcıların kendilerini nasıl algıladığı oldu. Çalışmayı anadilleri olan Yunancayla tamamlayan kişiler, ahlaklı bir insan olmaya, İngilizceyle tamamlayanlara kıyasla daha fazla önem atfetti. Bu bulgunun muhtemel açıklaması, ilk dilimizin çocukluk, aile yaşamı ve dürüstlük, adalet ve sorumluluk gibi değerleri ilk kez öğrendiğimiz toplumsal çevrelerle derin bir bağ içinde olmasıdır. İlk dilin kullanılması, kimliğimizin bu yönlerini daha erişilebilir kılıyor olabilir. Ancak bu etki, kişinin ilkelerine uygun davranma motivasyonuna uzanmadı. Başka bir deyişle, ilk dilde konuşmak kendi ahlaki kimliğimizi ne kadar güçlü algıladığımızı değiştirebilir, ancak ahlaklı davranma konusundaki bağlılığımızı değiştirmez.
Öne çıkan bir diğer bulgu da ahlaki kimlikteki bireysel farklılıkların katılımcıların ikilemlere verdiği yanıtları tutarlı biçimde yordamasıydı. Ahlaki kimliği daha güçlü olan katılımcılar daha güçlü duygusal tepkiler bildirdi ve dürüst olmayan ya da zarar verici eylemleri reddetme olasılıkları daha yüksekti. Bu örüntü, özgeçmişte yalan söylemek veya bir ihaneti açıklayıp açıklamamak gibi gündelik dürüstlük eylemlerini içeren ikilemlerde özellikle belirgindi.
Ayrıca katılımcıların, çalışmayı ikinci dilleri olan İngilizceyle tamamladıklarında, Yunancaya kıyasla çoğunlukla daha güçlü duygular bildirdiğini saptadık. Ancak bu güçlenen duygusal tepkiler farklı seçimlere yol açmadı. İkinci dilde daha fazla duygusal hissetmek, mutlaka farklı kararlara yol açmaz.
Ahlaki tercihleri nadiren sessizlik içinde yaparız; onları ilişkiler içinde yaparız: iş arkadaşlarımız, partnerlerimiz, arkadaşlarımız, ailelerimiz ve topluluklarımızla. İki dillilerin bu ilişkileri ise çoğu zaman diller arasında geçiş yapmayı gerektirir. Bunun sonuçları laboratuvarın çok ötesine uzanmaktadır. Giderek daha fazla insan diller arasında eğitim gördükçe, çalıştıkça ve ilişkiler kurdukça, insanların çoğu kez büyüdükleri dil olmayan ortak bir dilde zor seçimlerle yüzleşmek zorunda kaldığı çok dilli ortamlarda ahlaki kimliğin nasıl geliştiğini daha iyi anlamamız gerekmektedir.
Kaynak:
Speaking in a second language may shift your moral compass – but it can’t overpower it






