ABD’de sosyalizmin tarihini yalnızca ilerici siyasetçilerin, reform taleplerinin ve seçim zaferlerinin tarihi olarak yazmak yeterli değildir. Bu tarih aynı zamanda ırkçılığa, milliyetçiliğe, emperyalizme ve sermaye egemenliğine karşı bağımsız bir işçi sınıfı siyaseti yaratma mücadelesinin ve bu mücadelenin başarısızlığının tarihidir.
Oğul Tuna
Tarihçi, Çevirmen ve Uluslararası İlişkiler Uzmanı
Harici’de 6 Kasım 2026 tarihinde Erman Çete imzasıyla, “Mavi dalga, Demokratik Sosyalizm veya laciverdin tonları” başlıklı değerli bulduğum bir makale yayınlandı.[1] Çete, ABD’deki son seçimlerin ardından yükselen iyimserliği sorguluyor; Demokrat Parti çatısı altında siyaset yapan demokratik sosyalistlerin başarılarının ne ölçüde gerçek bir sosyalist ilerlemeye karşılık geldiğini tartışmaya açıyordu. Yazının merkezinde, ABD siyasetinde giderek görünür hâle gelen sol söylemin, kapitalist düzenin sınırlarını aşan bir siyasal harekete dönüşüp dönüşmediği sorusu vardı.
Başlangıçta bir açıklama yapmam gerekiyor. Harici’de çalışmalarım yayınlanmış olsa da bu yazıyı söz konusu yayın organını veya Çete’nin bütün değerlendirmelerini savunmak amacıyla kaleme almıyorum. Çete’nin yazısındaki bütün tespitlere katılmak zorunda da değilim. Bununla birlikte, ABD’de demokratik sosyalizmin sınırlarını ve Amerikan solunun nereye evrildiğini tartışmaya açmasını önemli buluyorum. Nitekim bu tartışmanın, Amerikan sosyalist hareketinin tarihsel gelişimi, sınıf mücadelesi ve günümüzdeki siyasal örgütlenme biçimleri üzerine verimli bir fikir alışverişine vesile olabileceğini düşünüyordum.
Ne var ki tartışma kısa sürede başka bir yöne evrildi. ABD siyaseti yorumcusu Yunus Emre Erdölen, Çete’nin yazısında kendisi hakkında geçen “Türkiye’nin yeni, kolejli ve her nasılsa kamuoyuna ‘yurtdışılı sosyalist’ satmaya başlayan […] cep yakan temiz yüzlü Amerikan siyaseti yorumcuları” ifadesine de tepki göstererek 7 Kasım’da X hesabından şu açıklamayı yaptı:
“Yazı o kadar ideolojik körlükle yazılmış ki Chevalier’in ‘sosyalist’ olmadığını iddia etmek için İsrail lobisinin Kongre’deki ajanı, en sıkı destekçisi Espaillat ‘fakir ailenin evladı’ ilan edilmiş. Alıntı da İsrailci deccal liberallerin Free Press gazetesi.
Amerika’da yaşananlara ideolojik bagajlarla bakanların düştüğü çukurun özeti.
Baya[ğı] üzücü.
Yazıda benimle de dalga geçilip ‘kolejli’ denmiş.
Behice Boran da kolejliydi de en azından kim sosyalist kim değil yarışında İsrail lobisinin kaybetmesi için milyonlar harcadığı insanları itibarsızlaştırma yarışına giren çok az solcu tanıdım.
Çok üzücü.
Baya[ğı] berbat bir yazı.”[2]
Burada benim için en dikkat çekici olan Erdölen’in, Çete’nin sosyalizm ve sınıf siyaseti hakkındaki değerlendirmelerine yanıt vermek yerine bunları “ideolojik körlük” olarak nitelendirmesi ve eleştiriyi İsrail lobisinin söylemiyle ilişkilendirmesidir.
Bu gönderinin ardından Harici Genel Yayın Yönetmeni Tunç Akkoç da tartışmaya katıldı. Akkoç’un iki tespitini önemli buluyorum. Birincisi, “kolejli” ifadesinin Erdölen’in ABD’deki demokratik sosyalistlere bu kadar coşkuyla yaklaşmasının nedenlerini sorgulamak için kullanılabileceği yönündeki değerlendirmesiydi. İkincisi ve bence çok daha önemlisi ise savunma harcamaları, dış politika ve ekonomik programlar gibi belirleyici meseleleri ekonomi politik açıdan incelemeyen siyasal analizlerin yüzeysel kalacağı yönündeki uyarısıydı.[3]
Takip edebildiğim kadarıyla tartışma, Erdölen’in Çete ve Harici’yi İsrail lobisinin argümanlarını kullanmakla ilişkilendiren sonraki açıklamalarından sonra ilerlemedi. Oysa bir Marksistin demokratik sosyalizme, Demokrat Parti’ye veya Zohran Mamdani’ye yönelttiği eleştiriyi, aynı siyasetçileri hedef alan İsrail yanlısı çevrelerin söylemiyle özdeşleştirmek, eleştirinin içeriğini çürütmez. Birbirinden farklı siyasal hareketlerin aynı kişiyi eleştirmesi, bu eleştirilerin aynı sınıfsal çıkarlara, aynı gerekçelere veya aynı hedeflere dayandığını göstermez.
Bu tartışmanın kişisel boyutlarına yazının sonunda yeniden döneceğim. Öncelikle ABD’de solun tarihsel gelişimine, günümüzde ilerlemecilik ile sosyalizm arasındaki ilişkinin nasıl kavranması gerektiğine ve Amerikan solunun giderek belirginleşen sınıfsal çelişkilerine değinmek istiyorum.
Amerikan sosyalizminin unutulan tarihi
ABD’de sol düşüncenin ve sınıf bilincinin gelişimi kölelikten kapitalist üretim ilişkilerine geçişin yarattığı tarihsel çelişkilerden bağımsız düşünülemez. İç Savaş’ın köleliği hukuken ortadan kaldırmasına rağmen, özellikle Güney eyaletlerinde plantasyon ekonomisinin ve ırk ayrımcılığının sürdürülmesi, siyah emekçilerin sömürüsünü güvence altına alırken işçi sınıfının bir bütün olarak örgütlenmesini de zorlaştırdı.
Bu bakımdan ırkçılık, yalnızca toplumsal önyargıların sonucu değil, kapitalist sömürünün yeniden üretiminde işlev gören tarihsel bir mekanizmaydı. Siyah emekçilerin ücretlerinin baskılanması, beyaz emekçilerin çalışma koşullarını da etkilerken, ırksal ayrımlar işçilerin ortak sınıfsal çıkarlarının bilincine varmasının önünde bir engel oluşturdu. Amerikan sosyalist hareketinin gelişiminde, ırk ayrımcılığına karşı eşitlik mücadelesi ile kapitalist sömürüye karşı sınıf mücadelesinin birleştirilmesi bu nedenle temel bir sorun olarak ortaya çıktı.[4] Ayrımcılık ve sömürü, insanların birbirleri hakkında yanlış düşünmelerinden ibaret değildir. Bunlar belirli ekonomik ilişkiler, emek rejimleri ve siyasal kurumlar tarafından yeniden üretilir.
Bu gerçekler göz önüne alındığında, Amerikan sosyalizminin bugün bile aşılamamış büyük isimlerinden Eugene V. Debs’in 1903’te söyledikleri özel bir önem kazanıyor:
“Sosyalist Parti, ten rengi ne olursa olsun işçi sınıfının partisidir; bütün dünyanın bütün işçi sınıfının partisidir.”[5]
Debs’in sözleri, sosyalist hareketin evrensellik iddiasının özünü oluşturuyordu. Bu, ırksal veya ulusal ayrımların önemsiz olduğu anlamına gelmiyordu. Tersine, bu ayrımların sınıf mücadelesi içerisinde nasıl üretildiğini ve sömürünün sürdürülmesinde nasıl kullanıldığını kavramak gerekiyordu.
Richard Fraser’ın Birinci Dünya Savaşı sonrasında yabancılara karşı gelişen düşmanlığı Amerikan emperyalizminin yükselişiyle ilişkilendirmesi de aynı açıdan değerlidir. Ona göre Amerikan egemen sınıfı, bir yandan ülke içinde örgütlenen işçi sınıfıyla, diğer yandan uluslararası emperyalist rakipleriyle karşı karşıya geliyordu. Göçmenlere yönelik baskılar ve zorunlu asimilasyon talepleri, bu tarihsel koşullardan bağımsız değildi.[6]
Dolayısıyla ABD’de sosyalizmin tarihini yalnızca ilerici siyasetçilerin, reform taleplerinin ve seçim zaferlerinin tarihi olarak yazmak yeterli değildir. Bu tarih aynı zamanda ırkçılığa, milliyetçiliğe, emperyalizme ve sermaye egemenliğine karşı bağımsız bir işçi sınıfı siyaseti yaratma mücadelesinin ve bu mücadelenin başarısızlığının tarihidir.
Debs’in 1904 tarihli başka bir yazısında siyasal ve ekonomik eşitliği savunurken toplumsal ilişkilerin insanların bireysel tercihlerine bırakılması gerektiğini belirtmesi de dikkat çekicidir.[7] Burada esas mesele insanların doğru düşüncelere, uygun yaşam tarzlarına veya ahlaken kusursuz kişiliklere sahip olması değil; onların siyasal ve ekonomik özgürlüklerini güvence altına alacak toplumsal koşulların yaratılmasıydı.
Nitekim Marx ve Engels’in Komünist Manifesto‘daki meşhur ifadesiyle, sınıfların ve sınıf karşıtlıklarının ortadan kalktığı bir toplumda “her bireyin özgür gelişimi, herkesin özgür gelişiminin koşulu” olacaktı.[8]
Böylesi bir siyasal ufuk ile günümüzde Amerikan ilerlemeciliğinin giderek daha fazla benimsediği ahlakî üstünlük, doğru kimlik ve uygun davranış ölçütleri arasındaki farkı göz ardı etmek mümkün değildir.
Amerikan sosyalist hareketinin sonraki gelişimi ise bu bağımsız sınıf siyaseti anlayışının giderek daha karmaşık ilişkiler içerisinde yeniden tanımlanmasına sahne oldu. Özellikle 1929 Büyük Buhranı ve Franklin D. Roosevelt’in New Deal politikaları, Amerikan solu açısından önemli bir dönüm noktasıydı. Ekonomik kriz, kitlesel işsizliğin ve sermaye egemenliğinin yarattığı çelişkileri görünür kılarken, 1930’larda işçilerin sendikal örgütlenmesi ve grev mücadeleleri önemli kazanımlar elde etti. Fakat bu süreç aynı zamanda işçi hareketinin Demokrat Parti’yle kurduğu ilişkileri de dönüştürdü. Komünist Parti’nin 1935 sonrasında benimsediği Halk Cephesi siyaseti, faşizme karşı mücadele adına liberal ve ilerici burjuva kesimleriyle ittifakı mümkün kılarken Roosevelt yönetimine yönelik desteği de güçlendirdi. Böylece işçi sınıfının bağımsız siyasal örgütlenmesi ile kapitalist düzenin reformlar yoluyla yeniden yapılandırılması arasındaki çelişki Amerikan solunun merkezî sorunlarından biri hâline geldi.
İkinci Dünya Savaşı sonrasında Soğuk Savaş’ın başlaması ve antikomünist tasfiyeler, sosyalist hareketin örgütsel gücünü önemli ölçüde zayıflattı. Bununla birlikte 1960’larda sivil haklar hareketi, Vietnam Savaşı’na karşı mücadele, kadın hareketi ve Yeni Sol’un yükselişi, Amerikan radikalizmine yeni bir dinamizm kazandırdı. Ama bu gelişmeler, eski sosyalist hareketle Yeni Sol arasında örgütsel ve kuramsal sürekliliğin kurulmasını da güçleştiren tartışmaları beraberinde getirdi. Sınıf mücadelesinin yanı sıra ırkçılık, emperyalizm, cinsiyet eşitsizliği ve bireysel özgürlükler daha görünür siyasal mücadele alanları hâline geldi. Buradaki temel sorun bu mücadelelerin sosyalizmle bağdaşmaması değildi. Asıl mesele, bunların kapitalist üretim ilişkilerini dönüştürmeyi hedefleyen ortak bir sınıf siyaseti içerisinde birleştirilip birleştirilemeyeceğiydi.
1970’lerden itibaren kapitalizmin yeniden yapılanması ve neoliberal politikaların güçlenmesi, bu sorunu daha da belirginleştirdi. Demokrat Parti içerisinde sendikal hareketle ilişkili New Deal geleneğinin etkisi gerilerken piyasa mekanizmalarına, finans sermayesine ve şirketlerin çıkarlarına daha yakın bir siyasal çizgi güç kazandı. Bu dönüşüm, özellikle Bill Clinton’ın başkanlığı sırasında serbest ticaret politikaları, sosyal yardım sisteminin yeniden düzenlenmesi ve finansal serbestleşme uygulamalarıyla somutlaştı. Öte yandan 1982’de kurulan Democratic Socialists of America (DSA), Debs’in Sosyalist Partisinden gelen sosyal demokrat gelenek ile 1960’ların Yeni Sol deneyiminin farklı unsurlarını bir araya getirerek sosyalist siyaseti yeniden örgütlemeye çalıştı. Fakat bu hareketin Demokrat Parti içerisindeki ilerici kesimlerle ittifak arayışı, bağımsız sosyalist siyaset ile liberal reformizm arasındaki tarihsel gerilimi ortadan kaldırmadı; onu yeni koşullar altında yeniden üretti.
2008 finansal krizinin ardından Wall Street’e karşı gelişen toplumsal hoşnutsuzluk, Occupy Wall Street hareketi ve Bernie Sanders’ın 2016 ile 2020 başkanlık kampanyaları, sosyalist taleplerin yeniden geniş kitleler tarafından tartışılmasına katkıda bulundu. DSA’nın genişlemesi ve Alexandria Ocasio-Cortez’den Mamdani’ye uzanan yeni siyasetçi kuşağının yükselişi de bu tarihsel bağlamda değerlendirilmelidir.
İlerlemecilik sosyalizm midir?
Amerikan siyasetinde sosyalizm ile ilerlemeciliğin birbirine karıştırılması yeni bir mesele değil. Çağdaş Marksist düşünür Chris Cutrone’un dikkat çektiği gibi, bu karışıklığın kökleri XIX. yüzyılın sonlarından itibaren kapitalizmin geçirdiği dönüşümlere ve özellikle 1930’ların siyasal deneyimlerine kadar uzanır.
Cutrone, Amerikan solunun önemli bir bölümünün hâlâ Marksizmin ilerlemeci kapitalizm içerisinde tasfiye edilmesiyle sonuçlanan bir tarihsel zihniyetin etkisi altında olduğunu savunur. Ona göre ilerlemecilik ile sosyalizm arasındaki ayrım oldukça açıktır: “İlerlemecilik, yalnızca kapitalizme ayak uydurmaya çalışır.”[9] Bu ayrım, özellikle New Deal deneyimi üzerinden somutlaştırılabilir. Roosevelt yönetiminin 1930’larda gerçekleştirdiği reformlar, işçi sınıfının sendikal haklarının genişlemesine ve sosyal güvenlik kurumlarının gelişmesine katkıda bulunurken kapitalist üretim ilişkilerini ortadan kaldırmayı değil, Büyük Buhran’ın sarstığı ekonomik ve siyasal düzeni yeniden istikrara kavuşturmayı amaçlıyordu.
Elbette bu reformları yalnızca burjuvazinin yukarıdan dayattığı düzenlemeler olarak değerlendirmek yanlış olur; bunların önemli bir bölümü işçi sınıfının mücadeleleri ve toplumsal basınç sonucunda şekillenmişti. Fakat tam da burada ilerlemecilik ile sosyalizm arasındaki tarihsel çelişki belirginleşir: İşçi sınıfının mücadeleyle elde ettiği kazanımlar, aynı zamanda kapitalist düzenin yeniden üretiminin koşullarına dönüşebilir. Dolayısıyla sosyalist siyasetin ölçütü, reformların varlığı veya yokluğu değil; bu reformların işçi sınıfının bağımsız örgütlenmesine ve kapitalist mülkiyet ilişkilerinin aşılmasına ne ölçüde katkıda bulunduğudur.
Kapitalizmin yarattığı sorunlara çözüm üretmek ile bu sorunları üreten toplumsal ilişkileri ortadan kaldırmak aynı şey değildir. Cutrone’un ifadesiyle “Kapitalizmi sürdürmek amacıyla değişiklikler yapmak, kapitalizmi muhafaza etmektir.”
Mamdani’nin konut, ulaşım ve sosyal hizmetler alanındaki vaatleri de bu çerçevede ele alınmalıdır. Bu vaatlerin çalışanların hayatını kolaylaştırması elbette önemlidir. Ama bunların kapitalist mülkiyet ilişkileri üzerindeki etkisi nedir? Sermayenin yatırım kararları üzerindeki hakimiyetini ne ölçüde sınırlarlar? İşçi sınıfının bağımsız siyasal örgütlenmesine nasıl katkıda bulunurlar? Daha da önemlisi, bu reformların gerçekleştirilmesi için gerekli ekonomik ve siyasal güç hangi sınıfın elindedir?
Bunlar yalnızca teorik sorular değildir. Sosyalizmin siyasal programını, kapitalizmin reformist yönetiminden ayıran temel sorunlardır.
Cutrone’un “Bugün sosyalist siyasetle değil, kapitalist siyasetle karşı karşıyayız” şeklindeki keskin değerlendirmesine bütünüyle katılmak zorunda değiliz. Hatta küresel sosyalist hareketin 1919’dan itibaren tarihsel olarak sona erdiği yönündeki tezini oldukça tartışmalı buluyorum. Bununla birlikte, ilerlemeci kapitalizm ile sosyalizm arasındaki ayrımın günümüz Amerikan solu açısından belirleyici olduğu açıktır.
Bu noktada Erdölen’in 7 Kasım’da Serbestiyet‘te yayımlanan “Kansas’ın derdi ne?” başlıklı yazısına dönmek gerekiyor.[10]
Erdölen, yazısına XIX. yüzyılın sonlarında Kansas çiftçilerinin yaşadığı ekonomik sorunları anlatarak başlıyor. Altın standardı, borçlanma, finans sermayesinin hakimiyeti ve tarımsal üretimde yaşanan krizler üzerinden Popülist Parti’nin ortaya çıkışını açıklıyor. Bu tarihsel giriş, ekonomi politik bakımından gayet anlamlı.
Fakat günümüze gelindiğinde ekonomi politik çözümlemenin yerini giderek seçim sosyolojisine ve siyasal aktörlerin kişisel özelliklerine odaklanan bir anlatı alıyor. Sanders, Mamdani, DSA ve Demokrat Parti’nin diğer ilerici adayları söz konusu olduğunda, kapitalist üretim ilişkilerinin ve sınıfların karşılıklı konumlarının sistematik biçimde incelenmesinden ziyade adayların kişisel hikâyelerine, hitabet yeteneklerine, kimliklerine, kampanya stratejilerine ve seçim başarılarına ağırlık veriliyor.
Yazının en dikkat çekici çelişkilerinden biri, XIX. yüzyıl Popülist Partisi’nin Demokrat Parti içerisinde erimesini dağılma sürecinin bir parçası olarak aktarırken günümüzde sosyalistlerin aynı partinin içerisinde güç kazanmasını neredeyse kendiliğinden tarihsel bir ilerleme olarak değerlendirmesi.
Oysa tam da burada bağımsız sınıf siyaseti, reformizm, kapitalist devletin sınıfsal karakteri ve sosyalist hareketlerin mevcut siyasal kurumlarla kurdukları ilişkiler tartışılmalıdır. Demokrat Parti, sosyalist hareketin güçlenmesini sağlayan bir araç mıdır yoksa onun bağımsız siyasal gelişimini sınırlayan kurumsal bir çerçeve mi? İkisi birden olabilecekse, hangi tarihsel koşullarda ve ne ölçüde? Erdölen bu soruları yeterince tartışmadan Amerikan siyasetinin merkezinin sola kaydığı sonucuna ulaşıyor.
Üstelik bu sorun yalnızca dışarıdan yöneltilen bir Marksist eleştiri değildir; DSA’nın kendi içerisinde de uzun süredir tartışılmaktadır. Örgüt, Demokrat Parti’nin seçim mekanizmalarından yararlanarak sosyalist adayları desteklemeyi sürdürürken bağımsız bir işçi sınıfı siyasetinin nasıl inşa edileceği sorusuyla da karşı karşıyadır. Nitekim DSA’nın 2025 Ulusal Kongresi’nde bağımsız seçim altyapısının güçlendirilmesi ve adayların Demokrat Parti dışındaki seçim listelerinden de yarışabilmesi yönünde kararlar alınmıştır.[11] Bu yaklaşım, Demokrat Parti’nin kurumsal olanaklarından yararlanırken bağımsız bir sosyalist siyasal güç oluşturma arayışını yansıtmaktadır. Ne var ki bu strateji temel bir çelişkiyi de beraberinde getirir: Demokrat Parti önseçimlerinde elde edilen başarılar, sosyalist hareketin bağımsız örgütsel kapasitesini mi geliştirmektedir yoksa onu kapitalist siyasal düzenin mevcut kurumlarına daha fazla mı bağlamaktadır? Bu sorunun cevabı, seçim sonuçlarından ziyade DSA’nın parti aygıtından bağımsız örgütlenme kapasitesinde, seçilmiş temsilcilerinin kendi örgütleriyle ilişkilerinde ve işçi sınıfı mücadeleleriyle kurduğu bağlarda aranmalıdır.
Sol içerisinde farklı noktalarda durduğumuz Sosyalist Eşitlik Partisi’nin (Socialist Equality Party) 2018 yılında yaptığı çağrıyı bu bakımdan anlamlı buluyorum:
“Bu mücadele, yeni bir siyasal önderliği ve stratejiyi gerekli kılmaktadır. İşçiler, Wall Street’in çıkarlarına hizmet etmek anlamına gelen, büyük sermayenin partileri Demokratlara ve Cumhuriyetçilere tabi olmayı kabul etmemelidir. Bugün ihtiyaç duyulan, herkes için güvenceli ve insanca yaşamaya yetecek ücret sağlayan işlerin güvence altına alınmasını, sonu gelmeyen savaşların ve demokratik haklara yönelik saldırıların durdurulmasını hedefleyen sosyalist bir programa dayalı, işçi sınıfının kitlesel bir siyasal hareketinin geliştirilmesidir.”[12]
Bu çağrının siyasal stratejisine bütünüyle katılmak şart değil. Fakat işçi sınıfının bağımsız bir siyasal özne olarak örgütlenmesi gerektiği yönündeki temel ilkeyi göz ardı edemeyiz.
Profesyonel-yönetici sınıfın erdemleri ve Amerikan solu
Burada tartışmayı bir adım daha ileriye taşımak için Catherine Liu’nun 2021 yılında yayımlanan Virtue Hoarders: The Case against the Professional Managerial Class adlı eserine başvurmak istiyorum.[13]
Liu’nun çalışması, günümüz Amerikan liberalizminin ve ilerlemeciliğinin sınıfsal niteliğini anlamak bakımından önemli bir kuramsal çerçeve sunuyor. John ve Barbara Ehrenreich’ın geliştirdiği profesyonel-yönetici sınıf (professional-managerial class, PMC) kavramından hareket eder Liu. Bu kavram, üretim araçlarına doğrudan sahip olmayan ama kapitalist toplumsal ilişkilerin yönetilmesinde ve yeniden üretilmesinde önemli roller üstlenen ücretli zihinsel emekçileri tanımlamak için kullanılır. Akademisyenler, yöneticiler, uzmanlar, hukukçular, medya çalışanları ve kültür endüstrisinin çeşitli kesimleri, yani Erdölen ve bendeniz gibiler, bu çerçevede ele alınır.
Elbette bütün bu meslek gruplarını homojen bir sınıf olarak değerlendirmek mümkün değildir. Ücretli bir öğretmen ile çok uluslu bir şirketin üst düzey yöneticisi aynı ekonomik güce ve toplumsal konuma sahip değildir. Fakat Liu’nun tartışmasının değeri, belirli mesleklerin mensuplarını mahkûm etmekte değil, bu kesimlerin kapitalist toplumun ideolojik ve kurumsal yeniden üretimindeki rollerini sorgulamasındadır.
Liu’ya göre profesyonel-yönetici sınıfın özellikle 1968 sonrasında öne çıkan kesimleri, giderek işçi sınıfıyla dayanışmadan uzaklaşmış ve kapitalist düzenin yönetim mekanizmalarıyla bütünleşmiştir. Bunun sonucunda ekonomik eşitsizliklerin ve sınıfsal karşıtlıkların yerini kültürel farklılıkların, bireysel davranışların ve ahlakî üstünlük iddialarının aldığı bir siyasal dil güç kazanmıştır.
Liu’nun ifadesiyle bu kesimler eşitsizlik yerine önyargıdan, kapitalizm yerine ırkçılıktan, sömürü yerine görünürlükten söz etmeyi tercih ederler. Burada Liu’nun ırkçılığın veya diğer ayrımcılık biçimlerinin önemsiz olduğunu söylemediğini özellikle vurgulamak gerekir. Eleştirdiği şey, bu sorunların sınıfsal ilişkilerden koparılarak ele alınması ve ekonomik dönüşüm taleplerinin kültürel temsil politikalarına indirgenmesidir.
Liu’nun PMC eleştirisi, Barack Obama’dan Hillary Clinton’a ve Kamala Harris’e uzanan liberal Demokrat siyasetini anlamak açısından da önemlidir. Obama’nın başkanlığı, Amerikan siyasetinde ırksal temsil bakımından tarihsel bir dönüm noktasıydı. Fakat 2008 finansal krizinin ardından büyük finans kuruluşlarının kamu kaynaklarıyla kurtarılması, milyonlarca emekçinin ise evlerini ve birikimlerini kaybetmesi, siyasal temsildeki ilerlemenin sınıfsal eşitsizlikleri kendiliğinden ortadan kaldırmadığını gösterdi. Hillary Clinton ise kadınların güçlenmesi ve toplumsal eşitlik söylemlerini büyük sermayeyle uyumlu bir siyasal programla birleştiren PMC liberalizminin belirgin temsilcilerinden biridir. Bu örneklerde sorun, kadınların veya siyahların siyasal temsili değil, temsilin ekonomik dönüşümün yerine ikame edilmesidir.
Liu, aynı çelişkiyi kitabının sonuç bölümünde Biden-Harris yönetiminin sağlık politikaları üzerinden somutlaştırır. Yönetimin evrensel sağlık güvencesini (Medicare for All) benimsememesini eleştirirken merkezci uzmanların sağlık sisteminin yapısal dönüşümünden ziyade maske takmak gibi bireysel davranışları ahlaki birer erdem olarak öne çıkarmalarına dikkat çeker. Bu önlemlerin gerekliliğini reddetmez; ama ücretsiz testlerin, aşıların ve kamu sağlığı kurumlarının güçlendirilmesinin bireysel sorumluluk çağrılarının ötesine geçmesi gerektiğini vurgular. Dolayısıyla Liu’nun yaklaşımında esas mesele, siyasal temsilcilerin kimlikleri veya bireysel erdemleri değil, savundukları politikaların kapitalist toplumsal ilişkiler üzerindeki etkileridir.
Liu’nun yaklaşımını Mamdani’ye uyarladığımızda da benzer bir sorunla karşılaşıyoruz. Mamdani veya es-Seyyid’in Müslüman, göçmen kökenli veya Filistin yanlısı olması, onun siyasal programının sınıfsal içeriği hakkında kendi başına belirleyici bir şey söylemez. Aynı şekilde bu kimliklerin seçmenleri harekete geçirmesi, onların siyasal önemini inkâr etmemizi gerektirmez.
Burada Liu’nun Sanders hareketine yönelik olumlu yaklaşımıyla, onun PMC’ye yönelttiği eleştiri arasındaki ilişkiyi göz ardı etmemek gerekir. Liu, Sanders’ın 2016 ve 2020 başkanlık kampanyalarını, uzun süredir Amerikan liberalizminin gölgesinde kalan sosyalist taleplerin yeniden görünürlük kazanması açısından önemli bulur. Onun eleştirisi, sosyal reformların veya demokratik sosyalist hareketlerin kendisine değil; ekonomik eşitsizliklerin ve sınıf mücadelesinin yerine bireysel erdemleri, kültürel üstünlüğü ve kimlik temsillerini geçiren liberal siyasete yöneliktir. Dolayısıyla Liu’nun yaklaşımından hareketle Sanders’ı veya DSA’yı peşinen mahkûm etmek, onun kendi argümanını da basitleştirmek olur.
Fakat tam da bu noktada önemli bir çelişki ortaya çıkıyor: Sosyalist taleplerin geniş kitleler tarafından benimsenmesi ile bu talepleri savunan hareketlerin bağımsız bir sınıf siyaseti geliştirmesi aynı şey değildir. Sanders kampanyalarının yarattığı siyasal hareketlilik, DSA’nın genişlemesi ve Mamdani gibi adayların yükselişi, Amerikan sosyalizmi açısından yeni olanaklar yaratmış olabilir. Fakat bu hareketlerin PMC’nin kültürel ve örgütsel pratiklerinden ne ölçüde bağımsızlaştığı, Demokrat Parti ile ilişkilerinin hangi sınıfsal sonuçları doğurduğu ve işçi sınıfının bağımsız siyasal örgütlenmesine nasıl katkıda bulunduğu ayrıca incelenmelidir. Liu’nun eleştirisinin günümüz demokratik sosyalizmine uygulanabileceği yer de burasıdır: Bir hareketin kendisini sosyalist olarak tanımlaması, onun liberal ilerlemeciliğin ideolojik ve örgütsel sınırlarını aşabildiğini kendiliğinden kanıtlamaz.
Konut hakkının savunulması, sağlık hizmetlerinin genişletilmesi veya ulaşımın ucuzlatılması kuşkusuz emekçilerin yaşam koşulları açısından önemli taleplerdir. Fakat bunların hayata geçirilmesi için gerekli ekonomik kaynaklar ve üretim araçları üzerindeki denetim kimde olacaktır? Reformların sınırlarını kim belirleyecektir? Sermayenin direnişi karşısında hareketin dayanacağı bağımsız toplumsal güç nedir?
Bütün bu soruları sormadan, bir siyasal hareketin karakterini yalnızca vaatlerinin ilericiliğinden veya temsilcilerinin kimliklerinden hareketle belirlemek mümkün değildir.
Kimlik siyaseti, ahlakî üstünlük ve kolektif eylemin gerilemesi
Liu’nun 2024 yılında “Loneliness” başlıklı yazısındaki gözlemi, tartışmanın başka bir boyutunu aydınlatıyor.[14] Liu, kolektif siyasal eylem alanının körelmesinin sol ve liberal çevrelerde karşılıklı gözetimi, günah keçisi yaratmayı, güvensizliği ve mutlak duygusal uyum taleplerini beslediğini ileri sürer. Ona göre bu durum yalnızca bireylerin ahlakî veya psikolojik yetersizlikleriyle açıklanamaz. Kapitalist toplumsal ilişkilerin yarattığı yalıtılmışlık, insanların dayanışma ve ortak eylem kapasitesini de zayıflatmaktadır. Böylece kolektif mücadelenin gerilediği koşullarda siyasal tartışmalar, kişilerin birbirlerinin davranışlarını, ifadelerini ve kimliklerini denetlediği bir alana dönüşebilir.
Liu’nun aynı yazıda DSA ile BlackRock’u birlikte anması bu bakımdan dikkat çekicidir. Onun ifadesiyle, içi boşaltılmış bir çeşitlilik söylemi, birbirinden son derece farklı örgütlerin işleyişini kolaylaştıran ortak bir kültürel mekanizmaya dönüşebilir. Bu karşılaştırma nihayetinde “sosyalist” bir hareketin de kapitalist toplumda yaygınlaşan ahlakî uyum ve örgütsel denetim pratiklerinden bütünüyle bağımsız olmadığını düşündürür. Liu’nun belirttiği gibi, “uyum talebi gerçek diyaloğun yerini alır.” Böylece siyasal görüş ayrılıklarının içeriğini tartışmak yerine, eleştiride bulunan kişilerin doğru tarafta olup olmadığı sorgulanmaya başlanır. Daha da önemlisi, bu tür ahlakî denetim mekanizmaları Marksist eleştirinin kendisini tartışmanın dışına itebilir.
Bu gözlem, günümüzde Filistin meselesi etrafında gelişen tartışmalar açısından da anlamlıdır. Bir siyasetçinin İsrail’in politikalarına karşı çıkması veya Filistin halkıyla dayanışma göstermesi önemli bir siyasal tutumdur. Ama bu tutum, aynı siyasetçinin kapitalist devlet, Demokrat Parti veya emperyalist dış politika karşısındaki konumunu eleştirmeyi geçersiz kılmaz. Bayard Rustin’in ifadesiyle, kalıcı siyasal ittifaklar değişken ahlakî ikna çabalarının üzerine kurulamaz.[15] Dolayısıyla Mamdani’nin, Ocasio-Cortez’in veya es-Seyyid’in Filistin meselesindeki tutumları değerlendirilirken ABD’nin dış politikası, askerî harcamaları ve kapitalist mülkiyet ilişkileri karşısındaki konumları da incelenmelidir.
Bu noktada Liu’nun eleştirisi, Erdölen’le başlayan tartışmaya yeniden dönmemizi sağlıyor. DSA’ya veya Mamdani’ye yönelik Marksist eleştirileri, bu siyasetçileri hedef alan İsrail yanlısı çevrelerin söylemleriyle özdeşleştirmek farklı siyasal yaklaşımların içeriklerini ve tarihsel amaçlarını birbirine karıştırma tehlikesi taşır. Böyle bir değerlendirmede eleştirinin hangi toplumsal çelişkilere işaret ettiği değil, eleştirmenin hangi siyasal çevreyle aynı safta göründüğü belirleyici hâle gelir. Oysa Marksist eleştirinin değeri, belirli siyasal aktörlerin ahlakî meşruiyetini onaylamasında veya reddetmesinde değil, onların temsil ettiği siyasal ilişkilerin sınıfsal içeriğini açıklayabilmesindedir.
İdeolojik körlük kimin sorunu?
Şimdi başlangıçtaki tartışmaya dönelim.
Erdölen’in Çete’ye yönelttiği “ideolojik körlük” ithamı, üzerinde düşünülmesi gereken önemli bir kavramsal sorunu ortaya çıkarıyor.
İdeoloji sahibi olmak ile ideolojik körlük aynı şey değildir. Aksine, tutarlı bir ideolojik perspektif, dünyayı anlamlandırmanın, toplumsal ilişkileri tarihsel bütünlükleri içerisinde kavramanın ve çelişkilerini açığa çıkarmanın en önemli araçlarından biridir.
Marksizmin gücü de dünyaya hazır cevaplar dayatmasında değil, gerçekliğin tarihsel gelişimini ve çelişkili niteliğini açıklayabilen bir yöntem sunmasındadır. Wilhelm Reich, Faşizmin Kitle Psikolojisi’nde eleştirinin hangi koşullarda anlamlı olabileceğini tartışırken şöyle der: “Eleştiri, ancak toplumsal gerçekliğin hangi çelişkilerinin göz ardı edildiğini gösterebildiği ölçüde haklı ve pratik bakımdan değerlidir.”[16] Bence tartışmanın özü burada yatıyor.
Çete’nin veya herhangi bir Marksistin DSA’ya, Mamdani’ye yahut Demokrat Parti’nin ilerici kanadına yönelik eleştirisinin yanlış olduğunu göstermek isteyen kişinin, bu eleştirinin toplumsal gerçekliğin hangi yönünü yanlış değerlendirdiğini ortaya koyması gerekir. Eleştiriyi yalnızca “ideolojik” diye nitelendirmek yeterli değildir. Zira ideolojik bir perspektiften hareket etmek, kendi başına gerçekliği yanlış kavramak anlamına gelmez.
Üstelik Reich, ideolojiyi ekonomik koşulların pasif bir yansıması olarak da değerlendirmez. Ona göre toplumsal ideoloji insanların düşünce ve davranışlarını biçimlendirdiği ölçüde maddi bir güce dönüşür. Dolayısıyla ekonomik ilişkiler ile ideolojik bilinç arasında karşılıklı bir etkileşim söz konusudur.
Reich’ın eleştirdiği kaba Marksizm, ekonomik koşulların insan bilincini doğrudan ve mekanik biçimde belirlediğini varsayarak bu karşılıklı ilişkiyi göz ardı eder. Fakat aynı ölçüde sorunlu olan başka bir yaklaşım da toplumsal gelişmeleri ekonomik ve tarihsel koşullarından koparıp kişilerin psikolojik özellikleriyle açıklamaktır. Reich’ın metafizik psikolojizm eleştirisi burada önem kazanır.
Erdölen’in “Kansas’ın derdi ne?” yazısının ilk bölümlerinde veya ABD siyasetine dair diğer analizlerinde karşılaştığımız tarihsel ve ekonomik çözümleme, günümüze gelindiğinde yerini giderek kişisel özelliklere ve kimliklere bırakıyor. Yazının sonunda kendisiyle aynı değerlendirmeleri paylaşmayan kişilerin önyargıları, kıskançlıkları, kabilecilikleri ve yetersizlikleri üzerinde duruluyor. Böylece açıklanması gereken tarihsel ve siyasal karşıtlıklar, bunları yaşayan bireylerin zihinsel özelliklerine indirgenme tehlikesiyle karşı karşıya kalıyor.
Oysa bir kişinin neden öfkeli veya önyargılı olduğu sorusu ile belirli siyasal hareketlerin hangi sınıfsal çelişkilerden doğduğu sorusu aynı değildir. İlk soru da meşru olabilir. Fakat ikinci soruyu yanıtlamanın yerini alamaz.
Nitekim Reich’ın belirttiği gibi, radikal olmak şeylerin köküne inmektir. Bir olgunun çelişkili niteliğini kavramadan onun tarihsel hareketini anlamak mümkün değildir. Bu nedenle Erdölen’in yazısındaki temel yöntemsel sorunun ekonomik meselelerden hiç söz etmemesi değil, bunlarla başladığı tarihsel açıklamayı günümüz Amerikan siyasetine tutarlı biçimde uygulamamasında yattığını düşünüyorum.
Bir polemiğin sınırları
Bütün bunlardan sonra Erdölen’in kendisine yönelik eleştirilere verdiği yanıtın neden sorunlu olduğunu daha açık biçimde ifade edebilirim.
İsrail lobisinin Mamdani’ye veya başka bir ilerici siyasetçiye karşı yürüttüğü kampanyaların varlığı, bu siyasetçilerin Marksist bir perspektiften eleştirilemeyeceği anlamına gelmez.
İsrail yanlısı çevreler bir siyasetçiyi Filistin halkıyla dayanışma gösterdiği için hedef alabilir. Marksistler ise aynı siyasetçinin kapitalist devlet karşısındaki konumunu, reformist programını veya emperyalist dış politikaya ilişkin çelişkilerini eleştirebilir. Bu iki eleştirinin aynı kişiye yönelmesi, aralarında siyasal bir özdeşlik bulunduğunu göstermez.
Dahası, bir Marksist eleştirinin İsrail yanlısı bir yayındaki belirli olgusal bilgilerden yararlanması da tek başına o yayının siyasal perspektifini benimsediği anlamına gelmez. Elbette kaynakların güvenilirliği, seçilen bilgilerin bağlamı ve bunlardan çıkarılan sonuçlar sorgulanmalıdır. Fakat bu sorgulamanın kendisi de somut bir çözümlemeye dayanmalıdır. Aksi takdirde siyasal tartışma, argümanların doğruluğunu incelemek yerine onları kimin dile getirdiğine göre mahkûm eden bir sadakat sınavına dönüşür.
Elbette burada aynı ölçütleri kendimize de uygulamalıyız. Erdölen’in siyasal görüşlerini eleştirmek yerine onun eğitim geçmişinden, kişisel ilişkilerinden veya ailesinden hareketle bir siyasal hükme varmak da benzer bir yöntemsel hataya düşmek olur.
Örneğin Erdölen’in 2024 yılında yayımlanan AİHM İçtihadı Uyarınca Demokrasiye Geçiş Dönemi Adaletinde Arındırma adlı kitabının önsözünde Yıldıray Oğur, Alper Görmüş, Gülçin Avşar ve Nihal Bengisu Karaca’ya teşekkür etmesi veya Abdullah Gül’ü kendisine yol gösteren demokrat bir zihin dünyasının temsilcisi olarak anması, onun düşünsel gelişimini anlamak isteyen biri açısından tartışılabilir.[17] Hatta bu ifadelerin, kitabın dayandığı yüksek lisans tezindeki önsözde yer almamasının nedenleri de araştırılabilir.
Fakat asıl tartışılması gereken, Erdölen’in hangi kişilerden etkilendiği değil; sosyalizm ve ilerlemecilik kavramlarını nasıl tanımladığı, Demokrat Parti’nin sınıfsal karakterini nasıl değerlendirdiği ve Amerikan solunun tarihsel gelişimini hangi yöntemle açıkladığıdır. İdeolojik körlük suçlaması, eleştiride bulunan kişinin geçmişine veya düşünsel çevresine bakılarak değil; onun toplumsal gerçekliğin hangi çelişkilerini göz ardı ettiği gösterilerek temellendirilebilir. Aynı ölçüt, kuşkusuz bu yazı için de geçerlidir.
Sonuç yerine: Özgürlük ve sosyalizm
Max Horkheimer, Dawn & Decline içerisinde yer alan “The Little Man and the Philosophy of Freedom” başlıklı metninde, burjuva düşüncesinin toplumsal gerçekliği insan iradesinin dışında, doğaüstü veya kaçınılmaz bir süreç olarak kavrama eğilimini eleştirir.[18] Oysa Horkheimer’a göre insanların karşı karşıya kaldıkları ekonomik ve toplumsal koşullar, onların toplumsal yaşamı örgütleme biçimlerinden doğar. Bu nedenle değiştirilebilirler.
İnsanların kendi toplumsal yaşamlarını bilinçli biçimde düzenlemeleri ve kapitalist işletmeler arasındaki rekabetin yerine sınıfsız, planlı bir ekonomiyi geçirmeleri, toplumsal ilişkiler üzerindeki denetimlerini de mümkün kılacaktır. Horkheimer’ın özgürlük anlayışının önemi burada yatıyor. Özgürlük yalnızca bireyin haklara sahip olması veya istediği siyasal kimliği benimseyebilmesi değildir. İnsanların kendi yaşam koşullarını belirleyen toplumsal ilişkiler üzerinde bilinçli bir denetim kurabilmesidir.
Bu nedenle sosyalist siyasetin amacı yalnızca daha kapsayıcı bir kapitalizm, daha çeşitli bir yönetici sınıf veya daha eşitlikçi bir siyasal söylem yaratmak olamaz. Sosyalizm, sömürünün ve sınıf egemenliğinin ortadan kaldırılmasını hedefleyen tarihsel bir mücadeledir. Elbette bu mücadele içerisinde reformlar, seçimler ve demokratik hakların genişletilmesi önemli yerler tutabilir. Fakat bunların hangi tarihsel hedefe bağlandığı, hangi sınıfsal güçleri örgütlediği ve kapitalist düzenin sınırlarıyla nasıl karşılaştığı soruları daima gündemde tutulmalıdır.
Amerikan solunun bugünkü durumunu değerlendirirken ne seçim başarılarını küçümsemek ne de onları sosyalist bir dönüşümün yeterli kanıtı saymak gerekir. İhtiyaç duyulan şey, bu başarıların imkânlarını ve sınırlarını tarihsel materyalist bir çözümlemeyle ortaya koymaktır. Bu açıdan ideolojik körlük, belirli bir dünya görüşünden hareket etmekte değil, toplumsal gerçekliğin çelişkilerini eleştirel biçimde incelemekten vazgeçmekte aranmalıdır.
Erdölen’in ve dünyada yüz milyonlarca insanın geleceğinin ve özgürlüğünün, “ideolojik körlük” diye nitelendirilen bu dünya görüşünün sunduğu olanaklarla yakından ilişkili olduğunu düşünüyorum. Özgürlüğün yolu, Abdullah Gül ve benzerlerinin açtığı iddia edilen “demokrat zihin dünyası”ndan değil, kapitalist toplumun çelişkilerinin aşılmasından geçmektedir.
Horkheimer’ın vurguladığı gibi, mevcut düzenin üretim ve yeniden üretiminin bilinçsizce sürmesi, bu düzenden yararlananlar açısından sorun oluşturmayabilir. Ancak iş bulamayan, geçim sıkıntısı yaşayan veya yaşamı ekonomik zorunlulukların baskısı altında şekillenen insanlar açısından bu koşulların nereden kaynaklandığını anlamak hayati önem taşır. Çünkü yalnızca kendi özgürlükten yoksunlukları değil, başkalarının özgürlükten yoksunlukları da onların geleceğini belirler. Bu nedenle özgürlüğün Marksist açıklaması soyut bir düşünsel tercih değil, insanlığın kendi toplumsal koşulları üzerinde denetim kurabilmesinin gereğidir.
İnsanlığın kurtuluşu, özgürlük kavramının Marksistçe açıklığa kavuşturulmasındadır.
[1] Erman Çete, “Mavi dalga, Demokratik Sosyalizm veya laciverdin tonları”, Harici, 6 Kasım 2026. https://harici.com.tr/mavi-dalga-demokratik-sosyalizm-veya-laciverdin-tonlari/
[2] Yunus Emre Erdölen, X paylaşımı, 7 Kasım 2026. https://x.com/yunuserdolen/status/2118988872444998040
[3] Tunç Akkoç, X paylaşımı. https://x.com/akkoc_tunc/status/2119600704738275443
[4] Richard S. Fraser, “The Negro Struggle and the Proletarian Revolution: Two Lectures Given at the Friday Night Forum, Los Angeles, November 1953”, In Memoriam, Richard S. Fraser: An Appreciation and Selection of His Work, Prometheus Research Library, 1990, s. 33–50.
[5] Eugene V. Debs, “The Negro in the Class Struggle”, International Socialist Review, c. 4, sayı 5, 1903, s. 260.
[6] Richard S. Fraser, “The Negro Struggle and the Proletarian Revolution”, s. 37
[7] Eugene V. Debs, “The Negro and His Nemesis”, International Socialist Review, c. 4, sayı 7, 1904, s. 396.
[8] Karl Marx ve Friedrich Engels, Komünist Parti Manifestosu, çev. Atilla Toygan (İstanbul: Yar Yayınları, 2015), 86.
[9] Chris Cutrone, “Interview w/ Chris Cutrone on His ‘The End of the Gilded Age’ Article”, Sht Platypus Says*, 54. bölüm, sunucular Lisa ve Johannes K.; özellikle 11:26–12:00, 24:07–26:32 ve 46:16–46:31. https://soundcloud.com/platypus-affiliated-society/ep54
[10] Yunus Emre Erdölen, “Kansas’ın derdi ne?”, Serbestiyet, 7 Kasım 2026. https://serbestiyet.com/yazarlar/kansasin-derdi-ne-253082/
[11] Democratic Socialists of America, National Electoral Commission, “Reflecting on the 2025 National Convention”, 2025. https://electoral.dsausa.org/reflecting-on-the-2025-national-convention/
[12] Shannon Jones, “US Supreme Court Hears Arguments in Union Agency Fees Case”, World Socialist Web Site, 27 Şubat 2018. https://www.wsws.org/en/articles/2018/02/27/janu-f27.html
[13] Catherine Liu, Virtue Hoarders: The Case against the Professional Managerial Class, Minneapolis: University of Minnesota Press, 2021; özellikle Giriş, “Transgressing the Boundaries of Professionalism” ve Sonuç bölümleri.
[14] Catherine Liu, “Loneliness”, CLiuAnon, 7 Nisan 2024. https://cliuanon.substack.com/p/loneliness
[15] Bayard Rustin, “The Failure of Black Separatism”, Harper’s Magazine, Ocak 1970, s. 31.
[16] Wilhelm Reich, The Mass Psychology of Fascism, 3. baskı, çev. Theodore P. Wolfe, Orgone Institute Press, 1946, “Ideology as Material Power”, özellikle s. 3–4 ve 10–14.
[17] Yunus Emre Erdölen, AİHM İçtihadı Uyarınca Demokrasiye Geçiş Dönemi Adaletinde Arındırma, Ankara: Yetkin Yayınları, 2024, önsöz.
[18] Max Horkheimer, “The Little Man and the Philosophy of Freedom”, Dawn & Decline: Notes 1926–1931 and 1950–1969, çev. Michael Shaw, Seabury Press, 1978, s. 50–52.






