Eczacılık Günü ve tarihi

57’nci kez kutlayacağımız Türk Eczacılık Günü’nün tarihçesini açıklamadan önce, ülkemizde eczacılık mesleğinin tarihine bir göz atmamız gerekir.

Prof. Dr. Afife Mat

İlk eczaneler

Selçuklu İmparatorluğu döneminde Anadolu’da açılan Tıp Medreseleri ve hastanelerde bir eczane bölümü bulunuyordu. Bu medreselerin en eskilerinden biri, Kayseri’de 1206 yılında kurulmuş olan Gevher Nesibe Sultan Darüşşifası’dır. Osmanlı İmparatorluğu döneminde eczacılık, Selçuklu eczacılığının devamıdır. Bu sağlık kuruluşları korunmuş ve yenileri yapılmıştır.

İstanbul’da ilk eczane, Bahçekapı’da 1753 yılında “İki Kapılı Eczahane” adıyla açılmıştır. 1946 yılında Talimhane’ye taşınan bu eczane, 2006’ya kadar açık kalmıştır.

19. yüzyılda Avrupa Eczacılık Okullarından mezun yabancı veya gayrimüslim Osmanlı eczacıların açtıkları eczaneler ile İstanbul’da eczanelerin sayısı artmıştır. Bu eczanelerin çoğu Beyoğlu (Pera) bölgesindeydi. Dönemin ünlü eczaneleri arasında şunları sayabiliriz: Della Sudda Eczahanesi, Garih Eczahanesi, İngiliz Eczahanesi, Limondjian Eczahanesi, Matkovich Eczahanesi, Büyük Paris Eczahanesi. Fransız eczacı Jean César Reboul tarafından 1892’de İstiklal Caddesi’nde açılan Büyük Paris Eczanesi, 2016’ya kadar Rebul Eczanesi olarak çalışmaya devam etmiştir.

Eczacılık eğitimi

Ülkemizde eczacılık eğitimi, 14 Mayıs 1839 tarihinde Sultan II. Mahmud tarafından Galatasaray’da tesis edilen Mekteb-i Tıbbiye-i Adliye-i Şahane (Askerî Tıp Mektebi) bünyesinde açılan “Eczacı Sınıfı” ile başlamıştır. Mektebi kurmak üzere Dr. Carl Ambroise Bernard Viyana’dan getirilmiştir. Bu mektepte eğitim, 1870 yılına kadar Fransızca olarak yapılmıştır.

14 Mayıs 1839 günü yapılan açılış töreninde Sultan II. Mahmud, eğitimin Fransızca olmasını şu şekilde açıklamıştır:

“Avrupalılar bu kitapları çevirmeye başladıktan sonra geçen yüzyılda tıp öğreniminde ilerlemeler kaydetmiş, buluşlarla hekimlik bilgisine katkıda bulunmuşlardır. Bu bakımdan elimizdeki kitaplar, onlarınkine kıyasla biraz eksik görünmektedir. Halbuki bizim beklemeye vaktimiz olmadığı gibi, yurdumuzun ve ordularımızın büyük ihtiyacı olan hekimleri bir an önce yetiştirmemiz ve Türkçeye çevrilerek tıp kitaplarını meydana getirmemiz gerekmektedir.
Size Fransızca okutulmaktan maksadım Fransız dilini öğretmek değil, hekimlik ilmini öğrenip bunu yavaş yavaş yurdumuzun her köşesine yaymaktır.”

1848 yılında, yani açılışından dokuz yıl sonra, Beyoğlu’nda çıkan bir yangında Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane binası tamamen yanmıştır. Bu olayın ardından tıp mektebi farklı semtlerde öğretime devam etmiş ve nihayet 1903 yılında Haydarpaşa’da yapılan binaya taşınmıştır.

1 Mart 1867 tarihinde, Askerî Tıbbiye binasının bir bölümünde Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiye-i Şahane (Sivil Tıp Mektebi) açılmıştır. Bu mektepte de bir Eczacı Sınıfı bulunmaktaydı. Daha sonra bu mektep Kadırga’daki Menemenli Mustafa Paşa Konağı’na taşınmıştır.

14 Mayıs 1839’da açılan Eczacı Sınıfı, Eczacı Mektebi, Eczacı Okulu ve sonunda Eczacılık Fakültesi olmuştur. Bu nedenle kapısında 1839 tarihi bulunmaktadır.

Cumhuriyet Döneminde Eczaneler

1924 yılında İstanbul’da 300 eczane bulunmaktaydı. 1927’de kabul edilen 964 sayılı “Eczacılar ve eczaneler hakkında kanun” ile eczane sınırlaması getirilmiştir. Böylece 1928 yılında İstanbul’da 90 eczane kapatılmış, 17 eczane yer değiştirmiştir.

1950’de Ecz. Remzi Kocaer öncülüğünde “Türkiye Eczacıları Yardımlaşma Cemiyeti” kurulmuş ve eczane sınırlamasının kaldırılması için çalışmıştır.

1953 yılında 6197 sayılı kanun ile eczane sınırlaması kaldırılınca “Türkiye Eczacıları Yardımlaşma Cemiyeti” amacına ulaştığı için kapanma kararı almıştır.

17.05.2012 tarihinde kabul edilen 6308 no’lu kanun ile eczane sınırlaması yeniden getirilmiş bulunmaktadır. Bu kanuna göre serbest eczane sayıları, ilçe sınırları içindeki nüfusa göre en az üç bin beş yüz kişiye bir eczane olacak şekilde düzenlenir.

Türk Eczacıları Birliği ve Türk Eczacılık Günü

02.02.1956 tarih ve 9223 sayılı kanun ile Türk Eczacıları Birliği ve buna bağlı olarak Eczacı Odaları kurulmuştur. 28 Kasım 1956 tarihinde yapılan Büyük Kongre’de Salahattin Tandal Merkez Heyeti Başkanı, Halit Tüzüner Genel Sekreter olarak seçilmiştir. Eczacı Remzi Kocaer, 1949 yılında eczacıların toplanarak mesleki sorunlarını tartışabilecekleri, meslekteki ilerlemeleri ve gelecekte yapılması gerekenleri konuşabilecekleri bir gün yapılmasını önermiştir. Bu öneri, Kasım 1958’de yapılan TEB 3. Büyük Kongre’de kabul edilir ve gün belirlemek üzere komisyon kurulur. Bu komisyon tarafından iki tarih önerilir: 5 Kasım (Eczacı Sınıfı’ndan ilk eczacının mezun olduğu tarih) ve 14 Mayıs (ilk Eczacı Sınıfı’nın açıldığı tarih). TEB Merkez Heyeti, ilk Eczacılık Günü’nün 5 Kasım 1959’da kutlanmasına karar verir. Eczacı Okulu’nun o tarihe kadar restore edilmekte olan konağa taşınmış olacağı düşünülerek, üniversitenin açılışı ve Eczacı Okulu’nun yeni binada açılması ile birlikte kutlanması planlanmaya başlanır. Ancak Eczacı Okulu’nun 1959’da taşınamayacağı anlaşılınca Eczacılık Günü 1960’a ertelenir. 27 Mayıs 1960’ta devrim olur ve Eczacılık Günü bir süre unutulur. 1968 dönemi Eczacı Okulu Talebe Cemiyeti Başkanı Azmi Kerman, Merkez Heyeti ile yaptığı görüşmeler sonucunda Eczacılık Günü’nün yeniden gündeme gelmesine öncülük etmiştir. İlk Eczacılık dersinin verildiği 14 Mayıs, Eczacılık Günü olarak kabul edilir ve hazırlıklara başlanır. İlk kutlama töreni, 14 Mayıs 1968 günü sabah İ.Ü. Eczacılık Fakültesi büyük amfide yapılmıştır. Törene İstanbul Valisi Vefa Poyraz, Sağlık Bakanlığı yetkilileri, öğretim üyeleri, TEB Merkez Heyeti üyeleri, eczacılar ve öğrenciler katılmışlardır. Günün anlam ve önemi üzerinde konuşmalar yapılmıştır.

Konuşmalardan sonra topluca İstanbul Üniversitesi bahçesinde bulunan Atatürk Anıtı’na gidilmiş, çiçekler konulmuş ve saygı duruşunda bulunulmuştur. Aynı grup daha sonra Taksim Anıtı’na giderek orada da saygı duruşunda bulunmuştur. Aynı gün öğleden sonra, Eczacılık Fakültesi öğrencilerinin süsleyip hazırladığı Spor ve Sergi Sarayı’nda (bugün Lütfi Kırdar Kongre Merkezi) çok sayıda öğrencinin katılımıyla eğlenceler düzenlenmiş ve bir festival havası yaşanmıştır.

14 Mayıs 2019 günü, ilk kutlamayı gerçekleştiren 1968 mezunlarından bir grup, Prof. Dr. Afife Mat’ın emeklilik öncesi son Eczacılık Tarihi dersine konuk olmuşlar ve Eczacılık Günü’nü birlikte kutlamışlardır.

14 Mayıs Eczacılık Günü, 57 yıldır eczacılık mesleğinin onuruna yakışır bir biçimde, tüm meslektaşların katılımı ve Eczacılık Fakülteleri, Türk Eczacıları Birliği ve Eczacı Odalarının organizasyonu ile her yıl artan bir heyecan ve şevkle kutlanmaya devam etmektedir.

Kaynakça

1)      Baylav N, Eczacılık Tarihi, İstanbul 1968.

2)      Baytop T, Eczahane’den Eczane’ye, İstanbul 1995.

3)      Baytop T, Türk Eczacılık Tarihi, 2. Baskı (ed.Afife Mat) İstanbul 2001.

4)   Mat A. Bir Kurumun Öyküsü,  Türk Eczacıları Birliği, 2006.