Cumhuriyet Dönemi’nde bilim ve teknoloji alanlarındaki önemli gelişmelerini hatırlatan 20 kısımlık kronolojinin ikinci yazısına yer veriyoruz. Amacımız, bu başarı öyküsünü ana çizgileriyle betimlemek ve bundan sonraki araştırmalar için güvenilir bir kılavuz oluşturmaktır.[1]
Remzi Demir[2]
İnan Kalaycıoğulları[3]
1928 Türk Maarif Cemiyeti (sonradan Türk Eğitim Derneği-TED) Ankara’da kuruldu.
1928 Koruyucu hekimlik alanında faaliyet göstermek üzere “1267 Sayılı Kanun”la Ankara’da Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı’na bağlı Merkez Hıfzısıhha Müessesesi kuruldu.
1928 Hekimlerin ve tıp dallarındaki uzmanların durumu, 378 numaralı Resmi Gazete’de yayımlanan “Tababet ve Şuabatı Sanatlarının İcra Tarzına Dair 11 Nisan 1928 Tarihli ve 1219 Sayılı Kanun”la belirlendi ve kanun hükmü haline getirildi.
1928 İstanbul’daki Mühendis Mektebi’nin “Yüksek Mühendis Mektebi” haline getirilmesine ilişkin kanun kabul edildi.
1928 Dârü’l-Fünûn Tıp Fakültesi’ne kabul edilen ilk kız öğrenciler, 1927-1928 öğretim yılında stajlarını tamamlayarak hekimlik diplomasını aldılar.
1928 “1351 Sayılı Kanun”la güçlü planlama ve uygulama yetkileriyle donatılmış Ankara Şehri İmar Müdürlüğü kuruldu.
1928 Yeni Türk Alfabesi’ni hazırlamak amacıyla kurulan Dil Encümeni ilk toplantısını Ankara’da yaptı.
1928 Harf Devrimi yapıldı ve Arap harfleri yerine Latin harfleri temeline dayanan yeni “Türk Harfleri” kabul edildi.
1928 Malatya Elektrik Santralı açıldı.
1928 “1262 Sayılı İlaç Kanunu” yürürlüğe girdi.
1928 Türkiye tarımında sınai gübrenin girdi olarak kullanımı ithalat yoluyla başladı.
1928 Prof. Herman Jansen, Ankara Şehri İmar Projesi hakkında rapor verdi.
1929 Millet Mektepleri’nde öğretime başlandı.
1929 İstanbul’da bir otomobil montaj fabrikası kurulması için Ford şirketi ile Maliye Vekâleti arasında imzalanan anlaşma Meclis’te kabul edildi.
1929 İstanbul Matbaacılık Mektebi açıldı.
1929 Fuat Köprülü’nün başkanlığında toplanan Dârü’l-Fünûn profesörleri, terimleri Türkçeleştirme çalışmalarına başladı.
1929 “1416 Sayılı Ecnebi Memleketlere Gönderilecek Talebe Hakkında Kanun” çıkarıldı.
1929 Türkiye’de Medikal ve Veteriner Parazitoloji’nin kurucusu olarak bilinen İsmail Hakkı Çelebi (1873-1939), konusunda ilk modern kitap olan Tıpsal Parazitoloji adlı yapıtını yayımladı.
1929 Özel sektör-yabancı sermaye ortaklığı tarafından Zeytinburnu-Arslan ve Kartal-Yunus Çimento fabrikaları hizmete girdi.
1929 Zoolog Fazıla Şevket Giz (1903-1981), temel bilimler alanında ilk kez bir araştırma yazısı yayımlayan kadın bilimcimiz oldu.
1929 Raymond Hovasse, Fünûn Fakültesi Mecmuası’nda yayımladığı “Malaryaya Karşı Hayvanat Mücadelesi” adlı çalışması ile günümüzdeki biyolojik mücadelenin temelini attı.
1929 Türkiye’de ilk tek devre şehirlerarası haberleşmesi 1 Eylül’de Ankara-İstanbul arasında gerçekleşti.
1929 Trabzon’da Vizera Hidroelektrik Santralı hizmete girdi.
1930 Atatürk’ün Dârü’l-Fünûn’u ziyareti, gençlik tarafından heyecanla karşılandı. Atatürk, Dârü’l-Fünûn Hatıra Defteri’ne şunları yazdı:
“İlim timsali olan bu yüksek müessesemizin büyük hizmetleriyle iftihar edeceğimize şüphe yoktur”.
1930 Ankara Ziraat Mektebi açıldı.
1930 Doktor Kadri Reşat Anday (1874-1949) birkaç arkadaşıyla birlikte bugünkü pediatri kurumunun çekirdeğini oluşturan İstanbul Çocuk Encümeni’ni Avrupa’daki birçok benzerlerinden önce kurdu.
1930 Kayaş Kapsül Fabrikası kuruldu.
1930 Baltalimanı Hayvanat İstasyonu kuruldu.
1930 Türk Tarihi Tetkik Heyeti tarafından hazırlanan ve Atatürk’ün kendi eliyle düzeltmeler ve ekler yaptığı Türk Tarihinin Ana Hatları adlı kitap, yüz nüsha olarak basıldı.
1930 Ernest Chaput (1880-1943), İbrahim Hakkı Akyol (1888-1950),Hamit Nafiz Pamir (1893-1976),Ahmet Malik Sayar (1892-1965) ve Muhsin Adil Binal,Ankara Bölgesi’nin 1/135.000 ölçekli ve oldukça detaylı jeoloji haritasını hazırlayıp yayımladılar. Bu, Türkiye’de barajla ilgili ilk jeoloji çalışmasıdır.
1931 Atatürk, 1931’de yaptığı yurt gezilerinin bir bölümünü müzelerin durumunu incelemeye ve ihtiyaçlarını belirlemeye ayırdı. Atatürk’ün ilk durağı 3 Şubat’ta ziyaret ettiği Bursa Müzesi oldu. Bunu aynı ay içinde, İzmir, Antalya, Adana ve Konya Müzeleri izledi. Atatürk, bu incelemelerinden edindiği izlenimleri, Başbakan İsmet İnönü’ye çektiği bir telgrafta şöyle bildirdi:
“Son tetkik seyahatlerimde muhtelif yerlerdeki müzeleri ve eski sanat ve medeniyet eserlerini gözden geçirdim. İstanbul’dan başka Bursa, Antalya, Adana ve Konya’da mevcut müzeleri gördüm. Bunlarda şimdiye kadar bulunabilen bazı eserler muhafaza olunmakta ve kısmen de ecnebi mütehassısların yardımıyla tasnif edilmektedir. Ancak memleketimizin hemen her tarafında emsalsiz defineler halinde yatmakta olan kadim medeniyet eserlerinin ileride tarafımızdan meydana çıkarılarak ilmî bir surette muhafaza ve tasnifleri ve geçen devirlerin sürekli ihmali yüzünden pek harap bir hale gelmiş olan abidelerin muhafazaları için müze müdürlüklerine ve hafriyat işlerinde kullanılmak üzere arkeoloji mütehassıslarına katî lüzum vardır. Bunun için Maarifçe harice tahsile gönderilecek talebeden bir kısmının bu şubeye tahsisi muvafık olacağı fikrindeyim.”
1931 İlk kadın operatör Dr. Suat Hanım, Haseki Nisa Hastanesi’nde sınav vererek uzmanlık belgesini aldı ve çalışmaya başladı.
1931 Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti, Atatürk’ün talimatıyla kuruldu.
1931 Türkiye’de coğrafyanın bir bilim dalı olarak kurulmasına öncülük eden İbrahim Hakkı Akyol’un İstanbul İklimi adlı eseri yayımlandı.
1931 Türk Mikrobiyoloji Cemiyeti kuruldu.
1931 Türk Kimyagerler Birliği kuruldu.
1931 Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti Kongresi Ankara’da toplandı.
1931 Fahir Yeniçay, Fen Fakültesi’nde, ilk defa Atom Fiziği dersini verdi.
1931 Uşak’ta civa madeni yatakları bulundu.
1931 Elazığ, jeneratör ile elektriğe kavuştu.
1931 Yüksek Sağlık Şurası, Sağlık Vekili Doktor Refik Saydam’ın başkanlığında ilk defa toplandı.
1931 Ölçüler Kanunu TBMM’de kabul edildi.
1932 Cumhuriyet Dönemi’nin ilk demir-çelik tesisi olan ve 1929’da temeli atılan Kırıkkale’deki çelik fabrikasının yapımı tamamlandı.
1932 Dârü’l-Fünûn’da yeni bir düzenlemenin gerekli olduğu kararına varan Atatürk ve dönemin hükümeti, bunun nasıl yapılacağını belirlemek için yabancı bir uzmandan yararlanılmasının daha uygun olacağını düşündü. Bu amaçla, Cenevre Üniversitesi Pedagoji Profesörü Albert Malche Türkiye’ye davet edilerek, kendisinden Dârü’l-Fünûn’la ilgili bir rapor hazırlaması istendi.
1932 Serum üretiminin ülke ihtiyacını karşılayacak düzeye gelmesi sonucu, dışardan serum ithali durduruldu.
1932 Vecihi Hürkuş, ilk Türk Sivil Tayyare Mektebi’ni kurdu.
1932 Türkiye’de ilk ve tek olarak kimya öğretiminin nasıl yapılması gerektiği konusunda bir bölüm açan Kimyager (1932-1937) dergisinin ilk sayısı yayımlandı.
1932 Türkiye’de ilk kez hidrojenle sıkıştırma yoluyla margarin üretimine başlandı.
1932 Hepsi de milletvekili olan 4 ünlü düşünür yazarın, Samih Rifat Horozcu,Ruşen Eşref Ünaydın (1892-1959),Celal Sahir Erozan (1883-1935) veYakupKadri Karaosmanoğlu’nun (1889-1974) İçişleri Bakanlığı’na yaptıkları başvuru ile Türk Dili Tetkik Cemiyeti kuruldu.
1932 Türkiye, Milletler Cemiyeti’ne üye oldu.
1932 Yüksek Ziraat Enstitüsü’nde (YZE) Rektör olarak görev yapacak olan Friedrich Falke (1871-1948) Ankara’ya geldi.
1932 Atatürk tarafından görevlendirilen Fransız arkeolog Albert Gabriel (1883-1972), Hasankeyf’te ilk sistematik yüzey araştırmasını yaptı.
1932 Askeri sahra kablosu üretmek maksadıyla İstanbul Kauçuk ve Kablo Sanayi kuruldu.
1932 Alman bilimci Dr. Gerlach, Viyana Radyosu’nda yaptığı bir konuşmada şunları söyledi:
“Türkiye Cumhuriyeti’nin medeniyet dünyasına yaptığı en büyük hizmet sığır vebasını imha etmiş olmasıdır. Bunu şükranla anar ve bu millete minnetlerimizi sunarız.”
1932 Şeker Araştırma Enstitüsü kuruldu.
[1] Bu çalışma, Remzi Demir ve İnan Kalaycıoğulları’nın yayınladığı Tantalos’un Çocukları, Cumhuriyet Döneminde Bilim ve Tekniğe Genel Bir Bakış (Ankara, 2010) adlı eser temele alınarak hazırlanmıştır.
[2] Prof. Dr., Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Felsefe Bölümü, Bilim Tarihi Anabilim Dalı.
[3] Prof. Dr., Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Felsefe Bölümü, Bilim Tarihi Anabilim Dalı.
