Şempanze ve bonobo annelerin ölen yavrularını günlerce, hatta aylarca yanlarında taşıdığı biliniyor. Oxford Üniversitesi araştırmacılarının 83 vakayı inceleyen yeni çalışması, bu çarpıcı davranışta anne-yavru bağının ve ölüm biçiminin önemli rol oynadığını gösteriyor.
Bir şempanze annesi, ölen yavrusunu 126 gün boyunca yanında taşıdı. Başka annelerde ise bu süre yalnızca yarım saat kadardı. Peki bu büyük farkın nedeni ne?
Biology Letters dergisinde yayımlanan araştırmada, 15 farklı sahada kaydedilmiş 83 şempanze ve bonobo vakası incelendi. Ölü yavruların taşınma süresi ortalama yaklaşık 11 gün olurken en uzun vaka 126 güne ulaştı.
Anne-yavru bağı ölümden sonra da sürüyor
Araştırmacılar annenin yaşı ve deneyiminden yavrunun cinsiyetine, ölüm nedeninden çevre sıcaklığına kadar dokuz farklı etkeni değerlendirdi.
Daha büyük yaşta ölen yavruların daha uzun süre taşındığı görüldü. Araştırmacılar bunu, yavru büyüdükçe güçlenen anne-yavru bağıyla ilişkilendiriyor.
Ölüm biçimi de önemliydi. Hastalık nedeniyle ölen yavrular, başka bir şempanzenin saldırısıyla öldürülenlerden daha uzun süre taşındı. Araştırmacılara göre şiddetli bir saldırının ardından ölüm daha açık biçimde anlaşılabilirken, hastalık sonucu gerçekleşen ölüm anne açısından daha belirsiz olabilir.
Şempanzeler yas mı tutuyor?
Davranış insanlardaki yasa benzese de bilim insanları bu sonucu çıkarmakta temkinli. Güçlü anne-yavru bağının ve annelik davranışlarının ölümden sonra bir süre devam etmesi, cesedin taşınmasını açıklayabilir.
Bazı gözlemler ise tabloyu daha ilginç hale getiriyor. Gine’nin Bossou bölgesinde annelerin ölü yavrularını doğal olarak mumyalaştıktan sonra bile taşımayı sürdürdüğü daha önce belgelenmişti. Burada insan eliyle yapılan bir mumyalama söz konusu değil; cesetler çevre koşullarının etkisiyle su kaybederek kuruyor. Annelerin bu bedenleri temizlemeye ve onlarla aynı gece yuvasını paylaşmaya devam ettiği de gözlendi.
Cesetle uzun süreli temasın hastalık bulaştırıp bulaştırmadığı ise yeni araştırmanın doğrudan incelediği bir konu değil. Bu nedenle annelerin böyle bir temastan etkilenmediğini söylemek mümkün değil.
İnsan yasının kökenlerine uzanan bir ipucu
Şempanzeler ve bonobolar insanların yaşayan en yakın akrabaları arasında. Bu nedenle ölüm karşısındaki davranışları, insanların kayıp ve ölüm karşısında geliştirdiği tepkilerin evrimsel geçmişini anlamak açısından da önem taşıyor.
Yeni çalışma şempanzelerin insanlar gibi yas tuttuğunu kanıtlamıyor. Ancak güçlü bir şeyi gösteriyor: Anne ile yavru arasındaki bağ, yavrunun ölümünden haftalar, hatta aylar sonra bile annenin davranışını şekillendirebiliyor.
