Ülkemizin sadece rezerv ülke değil, aynı zamanda NTE üreticisi hedefiyle hareket etmesi, olması gereken en kritik stratejilerden birini meydana getiriyor.
Emrah Maraşo
GazeteBilim Genel Yayın Yönetmeni
Nadir Toprak Elementleri (NTE) dünyada ve Türkiye’de son yıllarda gittikçe daha çok üzerinde durulan bir rekabet ve mücadele konusu. Trump’ın Grönland’ı istemesi, ardından Ukrayna’yla yaptığı anlaşma, Türkiye’nin NTE rezervlerini değerlendirmeyle ilgili arayışı ve son olarak CHP Genel Başkanı Özgür Özel’in Meclis’te yaptığı konuşmadaki eleştiri dozu, konunun hem dünya hem de Türkiye açısından öneminin altını çiziyor. Peki nedir bu NTE’ler? Ne işe yarar? Neden üstüne bu kadar fırtına koparılıyor? Türkiye’nin NTE’yle ilgisi ne? Gelin daha yakından bakalım…
Nadir Toprak Elementleri neden nadir?
Dünya kabuğunda bolca bulunan bakır, demir, boksit gibi elementlerin yanı sıra nadir olarak adlandırılan elementler de var. Aslında bunlar da bol ancak oksit bileşenler halinde birarada olduklarından dolayı gruplandırılmamış durumdalar. Sayısı 17 olan NTE’lerin “nadir” olmasının nedeni az olmasından değil; oksitlerin metale indirgenmesinin zorluğundan, onları çıkarmak, rafine etmek ve saflaştırmak için gereken çaba, enerji, teknoloji ve kaynak maliyetinin çok yüksek oluşundan kaynaklanıyor.
Nadir Toprak Elementleri ne işe yarıyor?
Nadir Toprak Elementleri elektrikli araçlardan savunma sanayisine, sağlık sektöründen temiz enerji teknolojilerine, uzay teknolojisinden nükleer santrallere kadar en kritik sektörlerde kullanılan ham maddeleri meydana getiriyor. Elimizde tuttuğumuz akıllı telefonlar, sürdüğümüz elektrikli ve hibrit araçlar, ABD’den alamadığımız F-35’ler, hastanelerdeki X-ray cihazları, rüzgâr enerjisi türbinleri Nadir Toprak Elementleri olmadan hiçbir anlam ifade etmiyor. NTE’lerin oynadığı rol o kadar kritik ki birçok kaynak ve yorumcu bu elementleri “çağımızın petrolü” olarak nitelendiriyor.
Nadir Toprak Elementleri kimlerde?
Dünyada rezerv, işleme ve piyasalara sunma bakımından en çok NTE’ye sahip olan ülke Çin. Çin Halk Cumhuriyeti bu alanda neredeyse rakipsiz durumda: Dünya ölçeğindeki üretimin %61’ini, rafine etme ve ayırma kapasitesinin %92’sini elinde bulunduruyor. Çin’in sürdürülebilir ekonomi hedefi, elektrikli araç üretimi ve yeşil enerji amaçlarının somut çıktıları ve modern savunma sanayisinde geldiği nokta, bu tablo içinde anlam kazanıyor. Çin, NTE’lerde ABD’nin üretiminin o kadar ilerisinde yer alıyor ki örneğin 2024’te kalıcı mıknatıs üretiminde ABD’ye tam 300 kat tur bindirmiş durumda! Bitmedi: Ağır ve hafif olarak ikiye ayrılan NTE’lerde Ağır NTE’lerin çok önemli bir bölümü de Çin’de. Bu tablo; elektrikli araçlar, savunma, yapay zekâ, enerji, sağlık, uzay gibi en kritik sektörlerde ABD’nin Çin’e olan bağımlılığını artıran bir dinamiği gözler önüne seriyor. Nitekim Çin, 2025’in ilk yarısında şiddetlenen ticaret savaşlarında bazı NTE’lerin ABD’ye ihracatını kısıtlayan yaptırımlar uyguladı.
Rezervlerin geri kalanı Brezilya, Vietnam, Endonezya, Rusya, Ukrayna, Güney Afrika, Tayland ve Türkiye’de bulunuyor. Üretim ise farklı bir tabloyu gösteriyor. En önde olan ülke Çin’i ABD, Fransa ve Japonya izliyor.
NTE’ler nasıl bir mücadeleye yol açıyor?
NTE’lere rezerv olarak sahip olmak yetmiyor yani sadece rezerv ülkesi olmak değil, NTE’leri çıkarmak, ayrıştırmak, işlemek ve bunları üretime ve teknolojiye aktarmak gerekiyor. Bütün bunları yapıp nadir elementleri çıkarırken de çevreye ve insan sağlığına verilecek ciddi zararı en aza indirmek lâzım! Deyim yerindeyse on parmakta on marifet gerektiren ama onları becerince de muazzam bir ilerlemenin yolunu açacak bir üretici güç NTE. Sadece savunma sanayisini düşündüğümüzde bile radarlardan uzun menzilli füzelere kadar birçok alanda kullanılacak ve onsuz olmayacak bir güç çünkü enerji transferi artık NTE’siz mümkün değil! Mümkün olduğunu söyleyenlere verilecek tek yanıt “attan inip eşeğe biner misiniz?” sorusunu yöneltmek olabilir!
Bu tabloyu düşününce ABD’nin Ukrayna’yı NTE üzerinden neden bağımlı hâle getirdiği ve Grönland’da ısrarla neden hak iddia ettiği anlam kazanıyor. Gerçi her ikisinde de ciddi açmazlar var: Örneğin NTE’lerin yer aldığı Ukrayna topraklarının %40’ı bugün Rusya kontrolü altında; Danimarka da Grönland konusunda ABD’yle uzlaşmaya pek yanaşmıyor ve askeri seçenek de dâhil olmak üzere bu ülkenin müdahale tehdidini üzerinde hissetiğini belirtiyor.
Şunu da görmek gerekiyor: ABD, Çin’le rekabet etmek için kendi ülkesinde de NTE arama çabasına girişse de öncelikli olarak zararı, “rezerv ülke” olmaya mahkûm edilen “gelişmekte olan ülkeler” görüyor.
Türkiye’deki NTE’ler
Türkiye, Çin’in İç Moğolistan bölgesinde bulunan Bayan Obo sahasından sonra Eskişehir Beylikova’da bulunan 694 milyon tonluk rezerviyle, dünyada tek parçadan oluşan ikinci büyük rezerv alanına sahip ülkeyi meydana getiriyor. Beylikova dışında Malatya-Kuluncak, Burdur ve Sivas’ta da NTE yatakları tespit edildi. Türkiye, Eskişehir Beylikova’da kurduğu pilot tesisle önce yılda 10 bin tonluk, daha sonra ise yılda 570 bin tonluk bir saflaştırma yapmayı hedefliyor. Bu kapsamda 2024’te Çin’le bir mutabakat zaptı imzalandı, Rusya’yla görüşüldü ancak basına yansıyan iddialara göre Çin, teknoloji transferini reddettiği için Türkiye ABD ile görüşmeye yöneldi. Bu arada Kanada ve İsviçre’yle görüşüldüğü de iddialar arasında yer alıyor. Hangi şekilde olursa olsun Türkiye’nin ulusal çıkarları ve bağımsızlığı, doğal kaynaklarının dünya hegemonyası mücadelesinde araçsallık için değil, egemenlik ve halkın refahı için kullanılması önem taşıyor. Ülkemizin sadece rezerv ülke değil, aynı zamanda NTE üreticisi hedefiyle hareket etmesi, olması gereken en kritik stratejilerden birini meydana getiriyor.
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile Nadir Toprak Elementleri Araştırma Enstitüsü (NATEN) kuruldu. NATEN; Türkiye Enerji, Nükleer ve Maden Araştırma Kurumu (TENMAK) bünyesinde faaliyetlerini sürdürüyor. Ayrıca Munzur Üniversitesi bünyesinde Munzur Üniversitesi Nadir Toprak Elementleri Araştırma Merkezi (MUNTEAM) de NTE’ler üzerine çalışan başka bir kurum.
Kaynakça
https://naten.tenmak.gov.tr/tr/nte-hakkinda/nadir-toprak-elementleri.html
https://tr.euronews.com/2025/10/07/danimarka-basbakani-trumpin-gronland-tehdidi-hala-uzerimizde
https://www.sanayi.gov.tr/assets/pdf/plan-program/NadirToprakElementleriSektorRaporu.pdf
