Bu yazıda, köpekbalıklarıyla ilgili efsaneleri çürütüyor ve en sık sorulan soruların bazılarını açıklığa kavuşturuyoruz.
Çeviri: Sedef Çakır
GazeteBilim Yazı İşleri
Köpekbalıkları günümüzde hala hayvanlar aleminin en yanlış anlaşılan üyelerinden olma özelliğini koruyor. İnsanlar onlardan korkuyor ve balıkçılar onları öldürdüklerinde alkışlanıyor. Oysa köpekbalıkları 2024 yılında yalnızca yedi insanın ölümünden sorumluydu. Karşılaştırma yapıldığında arılar, filler ve timsahlar çok daha fazla ölüme neden oluyor.
2025 yazı, büyük beyaz bir köpekbalığının sahil kasabasına dehşet saçtığı Jaws (Denizin Dişleri) filminin 50. yıl dönümüne denk geldi. Steven Spielberg’in yönettiği film, köpekbalıkları hakkında yanlış bilgilerin yayılmasına, ABD’de kupa avcılığının artmasına ve köpekbalığı koruma çalışmalarının zarar görmesine yol açtığı gerekçesiyle suçlanıyor. Spielberg’in kendisi de bu etkinin farkında olduğunu kabul ediyor ve filmin başarısından sonra köpekbalığı popülasyonlarının büyük ölçüde azalmasından dolayı gerçekten pişman olduğunu kamuoyuna açık şekilde dile getiriyor.
Bu yazıda, köpekbalıklarıyla ilgili efsaneleri çürütüyor ve en sık sorulan soruların bazılarını açıklığa kavuşturuyoruz. Nerede yaşadıklarını, kaç dişleri olduğunu, köpekbalığı saldırılarının ne sıklıkla gerçekleştiğini ve daha fazlasını öğrenmek için okumaya devam edin.
Balina köpekbalıklarının, büyük beyaz köpekbalıklarına göre daha fazla dişe sahip olduğunu biliyor muydunuz? Ya da insanların, köpekbalıklarının insanları öldürdüğünden çok daha fazla köpekbalığı öldürdüğünü?
Köpekbalıkları balık mı yoksa memeli mi?
İnternette köpekbalıkları hakkında çok fazla bilgi kirliliği var. Bu sebeple gelin, bu konuyu netleştirelim. Köpekbalıkları memeli değil, balıktır. Bazen yunuslar ve balinalarla bazı fiziksel özellikleri paylaştıkları için memeli sanılabilirler. Ancak diğer balıklar gibi köpekbalıkları soğukkanlıdır, akciğer yerine solungaçlarıyla nefes alırlar ve vücutları dentikül (diş benzeri pullar) ile kaplıdır. Bunlara ek olarak, köpekbalıkları memelilere özgü birkaç temel özellik konusunda da eksiktir. Kıl/saç çıkarmazlar, süt üretmezler ve neokorteksleri bulunmaz (neokorteks; algı ve düşünme gibi işlevlerde rol oynayan beyin bölgesidir).
Köpekbalıkları, Neoselachii grubu içinde yer alan Selachimorpha grubunun üyeleridir. Neoselachii içinde köpekbalıklarının yanı sıra vatozlar, skate türleri ve testere balıkları da bulunur. Bunlar köpekbalıklarının en yakın akrabalarıdır.
Deniz memelileri ise köpekbalıkları ile kıyaslandığında su aygırlarına, zürafalara, mandalara ve geyiklere çok daha yakın akrabadır. Milyonlarca yıl önce karada yaşayan memelilerden evrimleşmişlerdir.
Köpekbalıkları nerede yaşar?
Köpekbalıkları, dünyanın her kıtasının kıyılarında yaşayabilir. Bazı türler sığ ve kıyıya yakın sularda bulunurken, bazıları okyanusdaki derin suları tercih eder.
Büyük beyaz köpekbalıkları (Carcharodon carcharias; 2025 itibariyle IUCN’de “hassas/vulnerable” olarak listelenmiştir) dünya genelinde bulunur. Güney Afrika, Avustralya, Yeni Zelanda, Kuzey Atlantik ve Kuzeydoğu Pasifik’te büyük popülasyonlarına rastlanır.
Çekiç başlı köpekbalıkları (Sphyrnidae familyası; 2025 itibariyle türlerine göre “kritik tehlikede” ile “hassas” arasında değişen koruma statülerine sahiptir) ise dünya genelinde tropikal ve subtropikal sularda bulunur. Kıyı şeritlerini ve kıta sahanlıklarında bulunurlar. En sık Galapagos Adaları ve Büyük Set Resifi çevresinde görülürler.
Boğa köpekbalıkları (Carcharhinus leucas; 2025 itibariyle “hassas/vulnerable” olarak sınıflandırılmıştır) dünya genelinde sığ kıyı sularında bulunur. Hem tatlı suya hem de tuzlu suya adapte olabilmelerinden dolayı bazen nehirlere doğru da girdikleri görülür.
Kaç tür köpekbalığı vardır?
Günümüzde okyanuslarda yaşayan 500’den fazla köpekbalığı türü bulunmaktadır. Bu türler sekiz takıma ayrılır:
- Carcharhiniformes
Bunlar, köpekbalıklarının en büyük grubunu oluşturan yer (ground) köpekbalıklarıdır. Bu takım; kaplan köpekbalıklarını (Galeocerdo cuvier; 2025 itibariyle “tehdide yakın”), büyük çekiç başlı köpekbalıklarını (Sphyrna mokarran; 2025 itibariyle “kritik tehlikede”) ve mavi köpekbalıklarını (Prionace glauca; 2025 itibariyle “tehdide yakın”) kapsar.
- Hederodotiformes
Bu takımda günümüzde yaşayan sadece tek bir cins bulunur: bullhead (boynuzlu) köpekbalıkları. Bu cins; Japon bullhead köpekbalığını (Heterodontus japonicas; 2025 itibariyle “asgari endişe”) ve Galápagos bullhead köpekbalığını (Heterodontus quoyi; 2025 itibariyle “asgari endişe”) içerir.
- Hexanchiformes
Bu takımın günümüzde yaşayan yalnızca yedi üyesi vardır. Bu takım; fırfırlı köpekbalıklarına (Chlamydoselachus anguineus; 2025 itibariyle “asgari endişe”) ve geniş burunlu yedi solungaçlı köpekbalıklarına (Notorynchus cepedianus; 2025 itibariyle “hassas/vulnerable”) ev sahipliği yapar.
- Lamniformes
Bunlar, en bilinen köpekbalığı türlerinden bazılarını içeren uskumru köpekbalıklarıdır. Bu takımda; dev köpekbalıkları (Cetorhinus maximus; 2025 itibariyle “tehlikede”), büyük beyaz köpekbalıkları (Carcharodon carcharias; 2025 itibariyle “hassas/vulnerable”), kısa yüzgeçli mako köpekbalıkları (Isurus oxyrinchus; 2025 itibariyle “tehlikede”) ve goblin köpekbalıkları (Mitsukurina owstoni; 2025 itibariyle “asgari endişe”) yer alır.
- Orectolobiformes
Bu takım, genellikle “halı köpekbalıkları” olarak bilinir. Bu isim, deniz tabanında beslenmelerinden ve yumuşakçalar ve kabuklular gibi küçük avlar tüketmelerinden gelir. Balina köpekbalıkları (Rhincodon typus; 2025 itibariyle “tehlikede”) bu takımın üyelerinden biridir.
- Pristiophoriformes
Bunlar, uzun ve sivri burunları boyunca testereye benzeyen keskin dişler bulunan testere burunlu köpekbalıklarıdır.
- Squaliformes
Bu takım; gulper köpekbalıklarını (Centrophorus granulosus; 2025 itibariyle “tehlikede”), kitefin köpekbalıklarını (Dalatias licha; 2025 itibariyle “hassas/vulnerable”), bramble köpekbalıklarını (Echinorhinus brucus; 2025 itibariyle “tehlikede”), köşeli roughshark türünü (Oxynotus centrina; 2025 itibariyle “tehlikede”) ve Pasifik uyuyan köpekbalığını (Somniosus pacificus; 2025 itibariyle “tehdide yakın”) kapsar.
- Squatiniformes
Bu takımda günümüzde yaşayan yalnızca tek bir cins bulunur: melek köpekbalıkları. (Squatina squatina; 2025 itibariyle “kritik tehlikede”).
Köpekbalıkları ne yer?
Köpekbalıklarının neredeyse tamamı, diğer hayvanlarla beslenen etçillerdir. Çoğu köpekbalığı yumuşakçalar, balıklar ve kabuklular ile beslenir ve genellikle yiyeceklerini bütün halde yutarlar. Daha büyük köpekbalığı türleri ise daha iri balıkları ve yunuslar ile deniz aslanları gibi deniz memelilerini yerler. Bunları bütün olarak yutmazlar; keskin dişleriyle parça parça ederek tüketirler. Balina köpekbalıkları gibi filtreyle beslenen türler ise ağızlarına büyük miktarda su alır ve değişime uğramış solungaçlarını kullanarak plankton, karides ve küçük balıkları süzer.
Köpekbalıklarının kaç dişi var?
Köpekbalıklarının sahip olduğu diş sayısı değişkenlik göstermektedir. En fazla dişe sahip köpekbalığı rekoru balina köpekbalıklarına aittir. Ağızları 3.000 tane küçük ve keskin dişle doludur. Korkutucu ısırığıyla bilinen büyük beyaz köpekbalıklarının ise yaklaşık olarak 300 dişi vardır. Köpekbalıkları hayatları boyunca dişlerini sürekli döker ve yenileriyle değiştirir.
Köpekbalıklarının kemikleri var mı?
Köpekbalıklarının kemikleri yoktur. Bunun yerine, yumuşak kıkırdaktan oluşan bir iskeletleri vardır. Kıkırdak, kemikten daha esnek ve daha hafif olduğu için köpekbalıklarının suda daha rahat manevra yapmasına yardımcı olur ve yüzerken harcamaları gereken enerjiyi en aza indirir.
Köpekbalıkları ne kadar hızlı yüzer?
Bir köpekbalığının ne kadar hızlı yüzebileceği türüne bağlı olarak değişkenlik gösterir. Köpekbalıklarının çoğu okyanusta sakin ve yavaş bir tempoyla dolaşır.
Bazı köpekbalıkları ise yavaştır. Grönland köpekbalığı (Somniosus microcephalus, 2025 itibariyle “hassas/vulnerable” tür) yalnızca saatte 2,9-kilometre (1,8 mil/saat) hızla hareket eder.
Bilinen en hızlı köpekbalığı türü ise kısa yüzgeçli mako köpekbalığıdır. Kısa süreli ataklarda saatte 74-kilometre (45 mil/saat) gibi inanılmaz bir hıza ulaşabildiği ölçülmüştür. Büyük beyaz köpekbalıkları da oldukça hızlıdır. Saatte 50 kilometreye (35 mil/saat) kadar yüzebilirler.
Köpekbalıkları ne kadar yaşar?
Köpekbalıklarının çoğu doğada 20-30 yıl yaşar, fakat bazı türler çok daha uzun süre yaşayabilir. Grönland köpekbalıkları ise köpekbalıkları arasında en uzun ömre sahip olan türdür. Bu tür, en az 250 yıl yaşayabilir ve bu da onları dünyadaki en uzun yaşayan omurgalı hayvan yapar.
Köpekbalıkları nasıl uyur?
Köpekbalıkları insanlar gibi uyumaz, ancak aktif oldukları ve dinlendikleri dönemler vardır. Önceleri köpekbalıklarının hiç uyumadığı düşünülüyordu; çünkü solungaçlarından su geçirip oksijen alabilmeleri için sürekli yüzmeleri gerektiği sanılıyordu. Fakat tüm köpekbalığı türleri bu solunum yöntemini kullanmaz.
Bazı türler bunun yerine ağızlarındaki kasları kullanarak suyu solungaçlarının üzerinden pompalar. Bu sayede dinlenirken bile nefes alabilirler. 2022’de yapılan bir araştırma, Yeni Zelanda’ya özgü ağızdan nefes alan draughtboard köpekbalıklarının (Cephaloscyllium laticeps, 2025 itibariyle “asgari endişe/least concern” tür) dinlenme dönemlerinde gerçekten uykuya daldığı gözlemlenmiştir. Üstelik bazen gözleri açıkken bile!
Köpekbalıkları nasıl ürer?
Bazı balıkların aksine, köpekbalıkları iç döllenme ile ürer. Yani yumurta ve sperm, dişi köpekbalığının vücudunun içinde birleşir. Bazı köpekbalıkları döllenmiş yumurtalarını okyanus tabanına bırakır, bazıları ise canlı yavru doğurur (bu yavrulara İngilizcede “pups” adı verilir).
Köpekbalıklarında en yaygın üreme şekli eşeyli üreme olsa da, bazı türler “partenogenez” adı verilen bir eşeysiz üreme süreciyle üreyebilir. Bu, karmaşık omurgalılar arasında sık rastlanan bir durum değildir. Bu yeteneğe sahip türlerden biri zebra köpekbalığıdır (Stegostoma tigrinum, 2025 itibariyle “tehlike altında/endangered” tür).
Her yıl kaç köpekbalığı öldürülüyor?
İnsanlar her yıl tahmini 100 milyon köpekbalığını öldürüyor. Bu da ortalama olarak günde yaklaşık 274.000 köpekbalığı, saatte 11.000’den fazla köpekbalığı ve saniyede yaklaşık 3 köpekbalığı öldürüldüğü anlamına geliyor.
İnsanların köpekbalıklarını öldürme yollarından biri köpekbalığı yüzgeci kesimi (shark finning) yöntemidir. Bu, köpekbalıklarını yakalayıp yüzgeçlerini kesmek ve ardından onları tekrar okyanusa atmak anlamına gelir. Bu şekilde köpekbalıkları çoğu zaman yavaş ve acı verici bir şekilde ölür. Köpekbalığı yüzgeçleri, parasal ve kültürel değerleri nedeniyle talep görmektedir. Her yıl yüzgeçleri için yaklaşık 73 milyon köpekbalığının öldürüldüğü tahmin edilmektedir.
Bycatch (yan av / istenmeyen av), insanların köpekbalıklarını öldürmek için başvurduğu diğer bir yöntemdir. Bu, köpekbalıklarının balıkçılık ağlarına istemeden ve kazara takılması anlamına gelir.
Köpekbalıkları ayrıca etleri, iç organları ve derileri için de avlanır; bunlar yiyecek, deri ve diğer ürünlerin yapımında kullanılır. Ancak köpekbalığı eti, cıva ve ciguatoxin gibi maddeleri toksik düzeylerde içerebilir. Bu nedenle köpekbalığı eti yemek, insanlar için sağlık açısından risk oluşturabilir.
Köpekbalıkları her yıl kaç insanı öldürür?
İnsanların neden olduğu köpekbalığı ölümlerinin korkunç derecede yüksek sayısıyla karşılaştırıldığında, dünya genelinde köpekbalığı saldırıları nedeniyle her yıl 10’dan az insan hayatını kaybediyor. Karşılaştırmak gerekirse, her yıl yaklaşık 24 kişi uçan şampanya mantarları nedeniyle ölüyor, yaklaşık 700 kişi tost makineleri yüzünden hayatını kaybediyor ve yaklaşık 24.000 kişi yıldırım çarpması sonucu ölüyor.
Uzmanlar, köpekbalıklarının insanlara saldırmasının genellikle kasıtlı olmadığını düşünüyor. Genellikle, köpekbalıklarının su içinde çırpınan ayakları küçük balıklarla karıştırması söz konusu oluyor.
Köpekbalıkları hangi tehditlerle karşı karşıya kalıyor?
2025 itibariyle köpekbalığı türlerinin üçte birinden fazlası yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Açık okyanustaki köpekbalığı popülasyonları 1970 ile 2020 yılları arasında %71 oranında azalmıştır.
Bu düşüşlere en çok köpekbalığı eti ve yüzgeçlerine yönelik küresel talep neden olmaktadır. Bu talep bazı köpekbalığı türlerini yok olmanın eşiğine sürüklemektedir. Ticari balıkçılık da köpekbalıklarını yan av (bycatch) yoluyla etkiler; yani köpekbalıkları balıkçılık ağlarına takılıp yakalanırlar.
Aynı zamanda köpekbalıkları, yaşam alanlarını da hızla kaybediyor. Köpekbalığı habitatları (özellikle kıyı sularındakiler) konut ve ticari amaçlı yapılaşma nedeniyle yok ediliyor. Buna mangrov ormanlarının kesilmesi ve kirlilik de dahil.
Köpekbalıkları tüm bu tehditlere karşı savunmasızdır; çünkü cinsel olgunluğa ulaşmaları uzun zaman alır ve çoğu köpekbalığı bir seferde az sayıda yavru doğurur. Birçok köpekbalığı, üreme şansı bulamadan öldürülür; bu da popülasyonlarının yeniden toparlanmasını oldukça zor bir hale getirir.
Köpekbalıkları ekosistemlerine nasıl katkı sağlar?
Türler arasındaki ilişkiler birbiriyle bağlantılı olduğu için, her hayvan kendi ekosisteminin kritik bir parçasıdır ve dolayısıyla köpekbalıkları da buna dahildir. Köpekbalıkları okyanusun sağlıklı kalmasına yardımcı olur, ayrıca iklim değişikliğinin etkilerini azaltmada da önemli bir rol oynarlar.
Birçok köpekbalığı tepe yırtıcı (apex predator) olduğu için, besin zincirinin alt basamaklarında yer alan canlıların popülasyonlarını düzenlemede çok önemlidir. Köpekbalıkları aşırı avlandığında bu durum, tüm okyanus ekosisteminde zincirleme birtakım etkilere yol açabilir. Köpekbalıklarının yediği büyük balıklar aşırı çoğalırsa, bu balıklar alglerle beslenen daha küçük canlıları fazla tüketir ve bu da alglerin aşırı artmasına neden olur. Sonuç olarak algler mercan resiflerinde kontrolsüz şekilde çoğalır ve bu hayati deniz habitatlarını yok eder.
Besin zincirinin en üstünde yer alan köpekbalıkları, okyanustaki biyolojik çeşitliliğin korunmasına yardımcı olur. Bu çeşitlilik, gezegenimizin iklim değişikliğinin etkilerine karşı daha dayanıklı olmasında kritik bir göreve sahiptir. İşte bu yüzden köpekbalıklarını korumak çok önemlidir.
IFAW köpekbalıklarına yardım etmek için ne yapıyor?
IFAW, köpekbalığı popülasyonlarının azalmasına neden olan avcılık ve ticarete sınırlar getirilmesini savunarak, öldürülen köpekbalığı sayısını azaltmak ve onları aşırı avlanmaya karşı korumak için çalışmaktadır.
On yılı aşkın süredir IFAW, Nesli Tehlike Altındaki Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme (CITES) üyesi ülkelerle iş birliği yaparak köpekbalığı türlerinin ticaretine yönelik kısıtlamaların hayata geçirilmesinde büyük bir role sahiptir. Neredeyse 100 köpekbalığı türü için Ek II (Appendix II) koruması elde edilmiştir. Bu sayede, devam eden herhangi bir ticaretin yasal ve sürdürülebilir şekilde yönetilmesi güvence altına alınmıştır.
2025 yılında CITES, 70’ten fazla farklı köpekbalığı ve vatoz türü için korumaların artırılmasına yönelik teklifleri değerlendirmektedir. Önerilen kurallar arasında, balina köpekbalıkları, okyanus beyaz uçlu köpekbalıkları ile manta ve şeytan vatozları için uluslararası ticari ticaretin tamamen yasaklanması da yer almaktadır.
CITES’in Ek II (Appendix II) listesinde yer alan türlerin ticareti, sürdürülebilir olduğundan emin olmak için dünya genelindeki hükümetler tarafından düzenlenir ve izlenir. CITES kapsamındaki köpekbalığı listelemelerinin etkili bir şekilde uygulanması, köpekbalığı ürünlerinin yasa dışı ticaretini önlemeye yardımcı olur ve daha iyi balıkçılık yönetimini teşvik etmektedir.
Köpekbalıklarını savunmanın yanı sıra IFAW, doğal hayat suçlarına karşı en ön safta mücadele eden kişilere de destek olmaktadır. Buna; köpekbalığı korumalarının uygulanmasına yönelik eğitimler vermek ve ticaretteki köpekbalığı ürünlerini tanımlama konusunda eğitim sağlamak da dahildir. Ayrıca CITES korumalarını uygulamak isteyen hükümetler için teknik araçların geliştirilmesine de yardımcı oluyoruz.
CITES kapsamında köpekbalıklarının korunmasının, sonunda köpekbalığı ürünleri ticaretinin bu hayvanları yok oluşa sürüklemesini engelleyeceğini umuyoruz.
Kaynakça:
Shark Information & FAQs | IFAW
Son Erişim Tarihi: 08/02/2026
