Araştırmacılar, istilacı balık popülasyonlarını tamamen erkek bireylerden oluşacak şekilde yönlendirerek kendi kendilerini yok etmelerini sağlayan “süper erkekler” yetiştiriyor. Bu yeni balıklar, istilacı popülasyonun sonunu getirmek üzere tasarlanmış özel bir genetik özelliğe sahip.
Çeviri: Binali Furkan Alper
GazeteBilim Yazı İşleri
Tatlı su ekosistemlerinde yerli türleri tehdit eden istilacı balıklarla mücadelede bilim insanları yeni bir yönteme başvurdu. Science dergisinden Erik Stokstad’ın aktardığı habere göre araştırmacılar, istilacı balık popülasyonlarını tamamen erkek bireylerden oluşacak şekilde yönlendirerek kendi kendilerini yok etmelerini sağlayan “süper erkekler” yetiştiriyor.
Arizona’daki West Fork Black Nehri’ne özgü yerli Apaçi alabalığı (Apache trout) ve roundtail chub (bir sazan türü) balıkları, uzun süredir istilacı kaynak alabalığı (Salvelinus fontinalis) ile rekabet etmekte zorlanıyordu. Biyologların kuluçkahanelerde yetiştirilen daha fazla kaynak alabalığını nehre bırakması ilk bakışta tuhaf görünse de suya salınan bu yeni balıklar, istilacı popülasyonun sonunu getirmek üzere tasarlanmış özel bir genetik özelliğe sahip.
Süper erkekler nasıl çalışıyor?
Bazen “süper erkekler” ya da “Truva YY erkekleri” olarak adlandırılan bu balıklar, bir yerine iki adet Y kromozomu (YY) taşıyor. Süper erkekler doğadaki yabani dişi alabalıklarla çiftleştiğinde, dünyaya gelen yavruların tamamı erkek oluyor. Süreç bu şekilde devam ettiğinde, popülasyon nihayetinde yalnızca yaşlı ve bekar erkeklerden oluşan, üreyemeyen bir topluluğa dönüşerek çöküyor.
Arizona Av ve Balıkçılık Departmanı’nın eyalet çapındaki yerli sucul canlılar programı yöneticisi Zachary Beard, Black Nehri’ndeki kaynak alabalığı popülasyonunun geçen yıl %61 oranında erkeğe ulaştığını ve bunun “iyi bir işaret” olduğunu belirtiyor. Üstelik temmuz ayında bilim insanları, süper erkeklerin Idaho’daki iki akarsuda bulunan istilacı kaynak alabalıklarını tamamen ortadan kaldırdığını kanıtladı.
Vermont Üniversitesi’nden koruma genetikçisi Thaïs Bernos, süper erkek yönteminin işe yaradığının gösterilmesini “gerçekten heyecan verici” olarak nitelendiriyor ve bunun çok faydalı bir araca dönüşeceğini vurguluyor. Üstelik bu teknik yalnızca kaynak alabalığı ile sınırlı kalmayacak. Araştırmacılar şimdiden yerli türlere ciddi tehdit oluşturan bir dizi farklı istilacı balıkla mücadele etmek için süper erkekler geliştiriyor.
Neden geleneksel yöntemler kullanılmadı?
Onlarca yıldır istilacı balıklarla savaşmak için kullanılan başlıca araçlar; bitkisel kökenli bir kimyasal zehir olan rotenon ve balıkları topluca sersemleterek su yüzeyine çıkaran, böylece çalışanların istenmeyen bireyleri toplamasına olanak tanıyan elektroşokla avlama (elektro-balıkçılık) yöntemiydi. Ancak bu iki yöntemin de ciddi sınırları bulunuyor. Rotenon, sadece istilacıları değil, yerli tatlı su balıklarını da öldürüyor. Elektroşok yöntemi ise büyük su kütlelerinde iyi sonuç vermiyor ve bazen balıklar bu duruma adapte olabiliyor. Her iki yaklaşım da istilacıların %100’ünü ortadan kaldırmakta yetersiz kalıyor.
Colorado Parklar ve Yaban Hayatı kurumunda sucul araştırmalar şefi olan George Schisler durumu şöyle özetliyor: “Tüm çabanızı mahvetmek için birkaç bireyin hayatta kalması yeterlidir; çünkü üreyen sadece birkaç balık bile süreci en başa döndürür.”
2008 yılında, o dönem Idaho Balık ve Av Dairesi’nde (IDFG) balıkçılık araştırmalarının başında olan Dan Schill, farklı bir yol denemeye karar verdi. Katıldığı bir toplantıda bir matematikçinin, süper erkeklerin istilacı bir türü nasıl soy tükenmesine sürükleyebileceğini gösteren modelini dinlemişti. Schill ve meslektaşları bu yaklaşımı, bir asırdan uzun süre önce ABD’nin doğusundan batı Kuzey Amerika’ya taşınan ve hızla çoğalan istilacı kaynak alabalıkları üzerinde denemeye karar verdiler.
5 yıllık anaç üretimi ve saha testleri
Schill’e göre kaynak alabalıkları hızlı olgunlaştıkları için “kolay lokma” sayılırdı. Bu özellikleri, çeşitli balıkların üretimini artırmak için uzun süredir YY erkeklerini kullanan su ürünleri yetiştiriciliği endüstrisinin protokolleriyle hızla süper erkek üretmeyi kolaylaştırıyordu.
Buna rağmen, bir süper erkek anaç stoğu (broodstock) oluşturmak 5yıl sürdü. Bu süreçte erkek kaynak alabalıklarına bir üreme hormonu olan östradiol yedirilerek anatomik olarak dişiye dönüşmeleri sağlandı. Böylece bu bireylerin yumurtalarındaki Y kromozomu ile spermden gelen Y kromozomu birleştirilebildi. Devam eden üreme ve seçilim döngüleri sonucunda, akarsulara salınmak üzere bol miktarda YY erkeği elde edildi.
2016 yılında Schill ve IDFG’den Kevin Meyer, orta Idaho’daki Bear ve Willow derelerinde süper erkekleri test etmeye başladı. Yeni gelenlere sayısal bir üstünlük sağlamak amacıyla ekip, önce elektroşok yöntemiyle tahmini kaynak alabalığı popülasyonunun en az yarısını sudan uzaklaştırdı. Süper erkeklerin yüzgeçleri kesilerek işaretlenmişti. Böylece elektroşok uygulayan ekipler onları tanıyıp ayırt edebiliyordu. Süper erkekler kısa sürede doğadaki yabani erkeklere sayıca üstünlük sağladı.
Araştırmacıların Temmuz ayında Transactions of the American Fisheries Society dergisinde yayımladıkları makaleye göre, deneyin başlamasından 5 ila 6 yıl sonra yapılan genetik testler, geriye kalan kaynak alabalıklarının tamamının büyük olasılıkla erkek olduğunu ortaya koydu. Auburn Üniversitesi’nden balık ekologu Andrew Rypel, “Cinsiyet oranını bu kadar hızlı değiştirebilmeleri gerçekten çarpıcı,” diyerek başarının altını çiziyor.
Yerli türler geri dönüyor: Hedefte sazan ve turna var
Yeni yöntemin işe yaradığına dair daha fazla kanıt yakında gelebilir. Batı Balık ve Yaban Hayatı Ajansları Birliği bünyesindeki Truva erkek balık üretim programına dokuz eyalet fon sağlıyor ve sekiz eyaletteki akarsularda aktif denemeler yürütülüyor.
New Mexico’daki üç deneysel akarsuda erkek bireylerin oranı %90’a kadar ulaştı. Daha da önemlisi, bölgedeki yerli kesikboğaz alabalığı (cutthroat trout) popülasyonlarının yükselişe geçtiği görülüyor. New Mexico Yaban Hayatı Departmanı’ndan (NMDOW) balıkçılık biyologu Mikel Ruhl, “Asıl peşinde olduğumuz şey tam olarak bu,” diyor ve süper erkek projesinin muhtemelen kariyeri boyunca üzerinde çalıştığı en etkili iş olacağını ekliyor.
Süper erkek araştırmacıları şimdiden aralarında kuzey turnası (northern pike), tatlı su levreği (walleye), kanal kedi balığı (channel catfish) ve hatta boğa kurbağalarının (bullfrogs) bulunduğu 10 farklı hedef tür üzerinde çalışıyor.
Süper erkeklerin sınırları nedir ?
Elbette her balık türü süper erkekler aracılığıyla yok edilemiyor. Bazı balık türleri su sıcaklığına veya popülasyon yoğunluğuna bağlı olarak cinsiyet değiştirebiliyor; bu da süper erkeklerin popülasyonda baskın hale gelmesini zorlaştırıyor. Ayrıca büyük nehirler ve göller gibi geniş su kütleleri, stratejinin işe yaraması için kuluçkahanelerde üretilebilecek olandan çok daha fazla sayıda balık gerektirebilir. Tüm bu kısıtlamalara rağmen uzmanlar umutlu. Mikel Ruhl’un da belirttiği gibi: “İstilacılarla savaşmak için yeni araçlara sahip olmak oldukça nadir ve fazlasıyla heyecan verici bir durum.”
Kaynakça:
Erik Stokstad, “To doom invasive fish, scientists are breeding ‘supermales’”, Science, 28 Ağustos 2026. Erişim adresi: https://www.science.org/content/article/doom-invasive-fish-scientists-are-breeding-supermales (DOI: 10.1126/science.zl8fcgs)
