22 Mayıs’ta düşünmek: Biyoçeşitlilik, kriz ve Türkiye’nin geleceği

Her yıl 22 Mayıs’ta kutlanan Uluslararası Biyolojik Çeşitlilik Günü, takvimlerimizde sıradan bir not gibi görünebilir. Oysa bu tarih, 1992’de kabul edilen bir sözleşmenin taşıdığı sessiz ama güçlü mesajı hatırlatıyor: Gezegenin canlı dokusu yok oluşa sürükleniyor¹.

Itri Levent Erkol

Yaklaşık bir milyon tür, önümüzdeki yıllarda yok olma tehdidiyle karşı karşıya². Bu durum yalnızca doğanın meselesi değil; gıda güvenliğinden temiz suya, halk sağlığından iklim kararlılığına kadar yaşamın temel taşları bu krizle birlikte sarsılıyor³. Ve Türkiye — eşsiz bir coğrafyada yer alan ülke — hem risklerin hem de çözüm yollarının kesişim noktasında duruyor⁴.

Yok oluşa sürüklenen bir ağ: Biyoçeşitliliğin kriz anatomisi

Doğanın çöküşü tek bir nedene indirgenemez; ancak uluslararası bilimsel bulgular, beş ana başlıkta ortaklaşıyor² ⁵:

Habitat kaybı – Ormanlar, sulak alanlar ve bozkırlar yerini beton ve tarım alanlarına bırakıyor.

Aşırı kullanım – Doğal kaynakların sınır tanımayan sömürüsü.

İklim değişikliği – Türlerin ritmini bozuyor, dağılımlarını altüst ediyor.

Kirlilik – Tarım zehirlerinden plastik atıklara, ışık ve gürültü kirliliğine kadar birçok tehdit ekosistemlere sinsice işliyor.

İstilacı türler – Yerli yaşam formlarıyla rekabet ederek ekosistem dengesini sarsıyor.

Bu dinamikler birbirine sıkıca bağlı; biri diğerini tetikliyor. Etkileri yalnızca biyolojik değil, toplumsal kırılganlığı da artırıyor. Bu kriz artık sadece çevresel değil, çok boyutlu bir küresel acil durum⁶.

Sınırda bir zenginlik: Türkiye’nin doğası

Türkiye, üç kıtanın kavuşma noktasında yer alan, doğal miras açısından zengin bir mozaik. Yaklaşık 12.000 damarlı bitki türü, bunların dörtte biri yalnızca bu topraklarda bulunuyor⁷ ⁸.

Üç küresel sıcak noktanın kesiştiği bu topraklar (Akdeniz, Kafkasya, İran-Anadolu), yalnızca kara ekosistemleriyle değil, kuş göç yollarının kalbinde yer almasıyla da öne çıkıyor. Türkiye, 184 Önemli Kuş Alanı ve 313 Önemli Doğa Alanı’na ev sahipliği yapıyor⁹ ¹⁰.

Ancak bu eşsiz zenginlik, hızla artan tehditler silsilesi altında eziliyor, yok oluyor, artık nefes alamıyor. Türkiye, son 50 yılda sulak alanlarının %60’ını kaybetti¹¹. Korunan kara alanlarının oranı hâlâ %9’un altında¹². Bu tablo, sorunların yalnızca doğadan değil, yönetişimden ve uygulama eksikliğinden de kaynaklandığını gösteriyor.

Göç yollarındaki tehlike: Kuşlar ne anlatıyor?

Her yıl milyonlarca kuşun üzerinden geçtiği gökyüzümüz, aslında canlı bir alarm sistemi gibi çalışıyor:

Orta gerilim hatları, özellikle büyük kuşlar için ölümcül olabiliyor¹³.

Rüzgâr türbinleri, göç yollarıyla çakıştığında çarpışma riskini artırıyor¹⁴.

Sulak alanların kaybı, göçmen kuşların dinlenme ve beslenme alanlarını yok ediyor¹¹.

Tarım zehirleri ve kaçak avcılık, kuşları doğrudan ve dolaylı biçimde etkiliyor¹⁵ ¹⁶.

Bu tehditler, şah kartal Aquila heliaca Savigny, 1809, küçük akbaba Neophron percnopterus (Linnaeus, 1758), dikkuyruk Oxyura leucocephala (Scopoli, 1769) ve toy Otis tarda Linnaeus, 1758 gibi sembolik türleri doğrudan etkiliyor. Bu türlerin azalması, yalnızca tekil kayıplar değil, ekosistem dengelerinde yaşanan ciddi kırılmalar anlamına geliyor.

Doğanın statüsü: Kanunlarda var, gerçekte nerede?

Türkiye, çok sayıda ulusal ve uluslararası çevre sözleşmesine taraf olsa da, uygulama aşamasında önemli sorunlar yaşanıyor¹² ¹⁷. Doğa, hâlâ sıklıkla faydaya dayalı gerekçelerle korunuyor ve “kullanılabilir kaynak” olarak görülüyor.

Buna karşılık, yükselen bir etik çerçeve olan doğa hakları yaklaşımı, doğayı yalnızca “faydalı” olduğu için değil, kendi başına bir değere sahip olduğu için korumayı öneriyor¹⁸. Türkiye’de henüz yasal karşılığı olmasa da İkizköy, Deştin, Validebağ ve Munzur gibi yerel hareketlerde bu düşünce güçleniyor¹⁹.

Dönüşüm mümkün: Umuda giden dört yol

Türkiye’nin doğasını korumak, sadece türlerin değil, toplumsal bütünlüğün de korunması demek. Bu bağlamda, geleceğe dönük umut verici dört temel yaklaşım öne çıkıyor:

Bilim temelli doğa yönetimi, tür ve habitat izleme, açık veri, uzun vadeli planlama²⁰

Katılımcı koruma modelleri – yerel bilgi ve demokratik katılımı içeren yapılar²¹

Doğa temelli çözümler – sulak alan restorasyonu, agroekolojik üretim sistemleri, orman koridorları²²

Ekolojik okuryazarlık – Doğanın bir sistem olduğu bilgisini eğitimle yaygınlaştırmak²³

Doğayla çatışmadan değil, doğayla birlikte yaşamanın yollarını inşa etmek artık kaçınılmaz.

Sessizliği değil, yaşamı seçmek

22 Mayıs, yalnızca bir takvim günü değil; bir yeniden bağlanma çağrısı. Türkiye’nin doğası, halk hikâyeleri ve geleneksel üretim biçimleriyle umut taşır. Bu topraklarda yalnızca kuşlar göç etmez; dayanışma, bilgi ve direniş de taşınır.

Henry David Thoreau’nun dediği gibi, “Cennet yalnızca yukarıda değil; ayaklarımızın altında” ve hatta kuşların göç yolunda, ormanın sessizliğinde gizli. Onu korumak, yalnızca doğayı değil—aslında kendi varlığımızı da korumak anlamına geliyor.

Kaynakça

1. United Nations Environment Programme. (1992). Convention on Biological Diversity. Retrieved from https://www.cbd.int/doc/legal/cbd-en.pdf
   
   
2. Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services (IPBES). (2019). Global assessment report on biodiversity and ecosystem services. IPBES Secretariat. https://ipbes.net/global-assessment
   
   
3. Díaz, S., Settele, J., Brondízio, E. S., Ngo, H. T., Guèze, M., Agard, J., … & Zayas, C. N. (2019). Summary for policymakers of the global assessment report on biodiversity and ecosystem services of the Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services. IPBES. https://doi.org/10.5281/zenodo.3553579
   
   
4. Kaya, Y., Bilgin, C. C., & Gürsoy-Ergen, A. (2022). Türkiye’de Biyoçeşitlilik Politikalarının Değerlendirilmesi: Güncel Durum, Sorunlar ve Politika Önerileri. İklim ve Enerji Araştırmaları Merkezi (İKEM) Raporu.
   
   
5. Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services (IPBES). (2024). Nexus assessment: Interlinkages among biodiversity, water, food and health. IPBES Secretariat. https://ipbes.net/nexus
   
   
6. Dasgupta, P. (2021). The economics of biodiversity: The Dasgupta review. HM Treasury. https://www.gov.uk/government/publications/final-report-the-economics-of-biodiversity-the-dasgupta-review
   
   
7. Ekim, T., Koyuncu, M., Vural, M., Duman, H., Aytaç, Z., & Adıgüzel, N. (2000). Türkiye bitkileri kırmızı kitabı: Eğrelti ve tohumlu bitkiler (Red data book of Turkish plants: Pteridophyta and Spermatophyta). Ankara: Türkiye Tabiatını Koruma Derneği ve Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
   
   
8. Güner, A., Aslan, S., Ekim, T., Vural, M., & Babaç, M. T. (Eds.). (2012). Türkiye bitkileri listesi (Damarlı bitkiler). Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi Yayınları.
   
   
9. Kılıç, D. T., & Eken, G. (2004). Türkiye’nin Önemli Kuş Alanları – 2004 Güncellemesi. Doğa Derneği.
   
   
10. IUCN & BirdLife International. (2023). World Database of Key Biodiversity Areas. Retrieved from https://www.keybiodiversityareas.org/
    
11. WWF Türkiye. (2021). Türkiye’nin sulak alanları: Kaynaklar, tehditler ve çözüm önerileri. WWF-Türkiye Raporu.
    
    
12. Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). (2022). Environmental Performance Reviews: Türkiye 2022. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/9789264724381-en
    
    
13. Demerdzhiev, D. A., Horch, P., & Stoychev, S. A. (2014). Factors influencing bird mortality caused by power lines within special protection areas and NATURA 2000 sites in Bulgaria. Acta Zoologica Bulgarica, 66(3), 411–423.
    
    
14. May, R., Reitan, O., Bevanger, K., Lorentsen, S.-H., & Nygård, T. (2015). Mitigating wind-turbine induced avian mortality: Sensory deterrents as a possible solution. PLoS ONE, 10(6), e0130977. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0130977
    
    
15. Brochet, A. L., Van den Bossche, W., Jbour, S., Ndang’Ang’a, P. K., Jones, V. R., Abdou, W. A. L. I., … & Butchart, S. H. M. (2016). Preliminary assessment of the scope and scale of illegal killing and taking of birds in the Mediterranean. Bird Conservation International, 26(1), 1–28. https://doi.org/10.1017/S0959270915000031
    
    
16. Mineau, P., & Whiteside, M. (2013). Pesticide acute toxicity is a better correlate of US grassland bird declines than agricultural intensification. PLoS ONE, 8(2), e57457. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0057457
    
    
17. Türkyılmaz, A., Atik, G., & Akıncı, H. (2021). Türkiye’de çevre yönetişimi ve katılım: Mevzuat ve uygulama arasındaki boşluk. Ekoloji, 30(122), 20–32.
    
    
18. Chapron, G., Epstein, Y., & López-Bao, J. V. (2019). A rights revolution for nature. Science, 363(6434), 1392–1393. https://doi.org/10.1126/science.aav5601
    
    
19. Aydın, Ö. (2023). Türkiye’de doğa hakları mücadelesi ve yeni anayasal yaklaşımlar. Ekoloji Politik Dergisi, 7(2), 45–59.
    
    
20. Sutherland, W. J., Aveling, R., Bennun, L., Chapman, E., Clout, M., Côté, I. M., … & Watkinson, A. R. (2015). A horizon scan of global conservation issues for 2015. Trends in Ecology & Evolution, 30(1), 17–24. https://doi.org/10.1016/j.tree.2014.11.002
    
    
21. Berkes, F. (2009). Community conserved areas: Policy issues in historic and contemporary context. Conservation Letters, 2(1), 20–25. https://doi.org/10.1111/j.1755-263X.2008.00040.x
    
    
22. Cohen-Shacham, E., Walters, G., Janzen, C., & Maginnis, S. (2016). Nature-based solutions to address global societal challenges. IUCN. https://doi.org/10.2305/IUCN.CH.2016.13.en
    
    
23. 23Orr, D. W. (1992). Ecological literacy: Education and the transition to a postmodern world. SUNY Press.