Dışarıda yemek yerken bir çoğumuz bu ikilemde kalırız: Garanti olan o çok sevdiğimiz eski yemeği mi söylemeli, yoksa risk alıp menüden yepyeni bir lezzet mi denemeli? Feynman, bir öğle yemeği sırasında bu ikilemi anında matematiksel bir probleme dönüştürdü ve o kendine has, anlaşılmaz el yazısıyla bir kâğıda anında çözdü.
Çeviri: Emine Öykü Güner
GazeteBilim Yazı İşleri
Dışarıda yemek yerken bir çoğumuz bu ikilemde kalırız: Garanti olan o çok sevdiğimiz eski yemeği mi söylemeli, yoksa risk alıp menüden yepyeni bir lezzet mi denemeli?
İşte bu evrensel soru, 1970’lerde ünlü Nobel ödüllü fizikçi Richard Feynman’ın da kafasını kurcalamıştı. Problem çözmeye olan tutkusuyla tanınan Feynman, bir öğle yemeği sırasında bu ikilemi anında matematiksel bir probleme dönüştürdü ve o kendine has, anlaşılmaz el yazısıyla bir kâğıda anında çözdü.
Feynman 1988 yılında hayatını kaybetti ve bu çözümü hiçbir zaman resmi olarak yayınlamadı. Bir grup araştırmacı, Feynman’ın karalamalarında, durdurma problemleri olarak bilinen bir matematiksel soru sınıfının çözümünü fark edene kadar formül çözülememiş olarak kaldı. Bu, karalamaları anlamlandırmalarına olanak sağladı
Feynman bu problemi aslında tek bir restorandaki yemek seçenekleri üzerinden kurgulamıştı; ancak araştırmacı Brian Christian ve ekibi, temel matematik aynı kalacak şekilde formülü farklı restoranlar arasında seçim yapma senaryosuna uyarladı.
Mantık oldukça basit: Gittiğiniz her restorana kalitesine göre bir puan veriyorsunuz. Amacınız ise, dışarıda yemek yiyeceğiniz toplam gün sayısı boyunca alacağınız toplam keyfi (yani puanları) maksimuma çıkarmak.
Feynman’ın bulduğu formül, o ana kadar denediğiniz en iyi restoranı kıyaslayacağınız sihirli bir eşik değer belirliyor. Sistemin işleyişi ise tam bir strateji oyunu gibi iki başlıkta ele alacak olursak:
Her Akşam Aynı Test: Her yemek akşamı, o güne kadarki favori restoranınızı bu eşik değerle kıyaslıyorsunuz.
Devam mı, tamam mı? Eğer favori mekanınız bu eşik değerin üzerindeyse, macera aramayı bırakıp tatilinizin ya da planınızın kalan tüm günlerinde o restorana gidiyorsunuz. Ama altında kalıyorsa, şansınızı yepyeni bir mekânda deniyorsunuz.
Bu formülün diğer kritik kısmı ise eşik değerin dinamik olması. Formül, önünüzdeki gün sayısına göre sürekli güncelleniyor:
İlk Günler: Önünüzde keşfedecek daha çok gününüz varken eşik değer oldukça yüksektir. Çünkü harika bir yer bulursanız, sonraki günlerde de orada yiyerek büyük keyif elde edebilirsiniz. Bu yüzden erken aşamada olağanüstü olanı bulana kadar risk almaya değer.
Son Günler: Kalan gün sayınız azaldıkça eşik değer hızla düşer. Artık yeni ve muhteşem bir yer keşfetseniz bile tadını çıkaracak vaktiniz kalmamıştır. Bu yüzden son günlerde macera aranmaz; ortalamanın biraz üzerinde olan, bildiğiniz bir yerle yetinilir.
Tabii ki sadece zaman değil, yaşadığınız yerdeki mekanların genel kalitesi de oyunu değiştiriyor. Feynman formülü kurarken, herhangi bir yemeğin ya da restoranın iyi, kötü veya ortalama olma ihtimalini eşit kabul etmişti. Ancak Christian ve ekibi işin içine gerçek hayatı dahil etti. Örneğin, bulunduğunuz bölgedeki restoranların çoğu vasat ama sadece birkaç tanesi lezzetli yemek sunması durumunda eşik değer formülü de otomatik olarak güncelleniyor. Yani çevre şartları, ne kadar risk almanız gerektiğini doğrudan etkiliyor.
Peki bizler akşam yemeği seçerken gerçekten bu karmaşık matematik formüllerine göre mi hareket ediyoruz? Araştırmacılar bunu test etmek için araştırmacılar 2.500’den fazla kişiye çevrimiçi anket uyguladı. Sonuçlara göre katılımcılar ideal stratejiyi kullanmadılar. Bunun yerine, ona yaklaşan daha basit bir strateji kullandılar; bu da tam anlamıyla zihinsel jimnastik yapmadan benzer sonuçlar verdi.
Kaliforniya Üniversitesi, Berkeley’den Christian, “İnsanlar her zaman en uygun şeyi yapmazlar” diyor ve ekliyor: “Bu tür sezgisel yöntemler ve kısayollar kullanırlar. Ancak kullandıkları sezgisel yöntemler şaşırtıcı derecede, hatta inanılmaz derecede iyidir.”
Kısacası beyinlerimiz, biz farkında olmasak da arkada harika birer olasılık hesabı yapıyor. Bir dahaki sefere menüye bakarken kararsız kaldığınızda kendinize yüklenmeyin. Çünkü içinizdeki gizli Feynman zaten çoktan iş başında!
Kaynakça:
https://www.sciencenews.org/article/math-restaurant-meal-feynman (Son erişim tarihi: 7.06.2026)
